Andrzej Hejduk
Tadeusz Cąderek
Antonius Hendriks
Monika Wańtuchowicz
Opakowania produktów ogrodniczych jako ważny element obrotu wielkotowarowego
Wprowadzenie
Świeże produkty ogrodnicze są podstawowym składnikiem diety współczesnego konsumenta, świadomego znaczenia owoców i warzyw dla zdrowia. Świeże owoce i warzywa są w dużych ilościach chętnie kupowane przez cały rok i dlatego stanowią przedmiot wielkotowarowego obrotu. Łańcuch dystrybucji tych nietrwałych i delikatnych produktów wymaga jednak starannego doboru opakowań, bowiem od tego zależy ochrona i utrzymanie jakości, tym bardziej że łańcuch dystrybucji zaczyna się od plantatora, a kończy na detalicznym kliencie, kupującym owoce oraz warzywa w innym kraju, oddalonym od plantacji bądź przechowalni o kilkaset i więcej kilometrów.
Świeże owoce i warzywa są produktami delikatnymi, które do spożycia lub przetworzenia pozostają organizmami żywymi. Po zbiorze zachodzą w nich nadal procesy życiowe decydujące o ich wyglądzie, jakości handlowej oraz wartości odżywczej. Podstawowy proces zachodzący w świeżych produktach ogrodniczych stanowi oddychanie, w wyniku którego następuje przemiana węglowodanów oraz utrata wody wskutek transpiracji. Konsekwencją jest dojrzewanie i przejrzewanie produktów - obniża się wartość odżywcza i jakość produktów. Przeciwdziałanie tym zjawiskom wymaga zachowania odpowiednich warunków przechowania, transportu i dystrybucji - od zbioru do konsumpcji. Duże znaczenie w tym działaniu ma sposób pakowania, bowiem rolą opakowania jest nie tylko ochrona produktów przed uszkodzeniami mechanicznymi i zabezpieczenie odpowiednich warunków fitosanitarnych. Sposób pakowania musi także umożliwiać wymianę ciepła i gazów pomiędzy produktami w opakowaniu (zwłaszcza pary wodnej), a otoczeniem o kontrolowanych warunkach, np. w pomieszczeniu chłodniczym lub przechowalni (magazynie).
Praktyka handlowa wykazuje że niewłaściwe pakowanie jest przyczyną powstawania uszkodzeń (np. odgniecenia, obicia, przekłucia) delikatnych owoców i warzyw i powoduje utratę świeżości produktów oraz obniża jakość.
Prawidłowy sposób pakowania jest nie tylko podstawowym czynnikiem chroniącym świeże produkty ogrodnicze podczas transportu i składowania, ale spełnia wymagania współczesnej organizacji sprzedaży detalicznej.
Rozważając zagadnienie obrotu świeżymi produktami ogrodniczymi z perspektywy biznesowej, zarówno w skali UE jak i kraju, należy pamiętać, że prawidłowy sposób pakowania świeżych produktów ogrodniczych przekłada się na sukces ekonomiczny plantatora oraz pozostałych partnerów biznesowych.
Sposób pakowania świeżych produktów ogrodniczych ma duże znaczenie w obrocie rynkowym, jest bowiem ważnym czynnikiem ochrony jakości produktów - od tego zależy wielkość strat produktowych i towarowych. Można to wykazać na przykładzie jabłek pakowanych luzem (na przykład po 6 kg) w tekturowych pudłach. Są to powszechnie stosowane opakowania transportowe, które piętrzone na paletach tworzą jednostkę ładunkową w wielkotowarowym obrocie. Jednak z praktyki handlowej wynika, że do momentu wprowadzenia tego towaru do sprzedaży detalicznej przeciętnie 17% masy jabłek pakowanych luzem ulega uszkodzeniom mechanicznym i w znacznej części psuje się. Warto także wspomnieć, że w przypadku stosowanych w "bazarowym" obrocie krajowym drewnianych skrzynek o pojemności 16 kg, odsetek uszkodzonych i nadpsutych jabłek przekracza 50% początkowej masy produktu.
W kraju znaczna część świeżych owoców i warzyw jest sprzedawana w krótkim czasie po zbiorach. Detaliczna sprzedaż produktów odbywa się na lokalnych targowiskach, a w większych aglomeracjach miejskich na bazarach bądź w małych osiedlowych sklepach owocowo-warzywnych. Sprzedaż hurtowa jest prowadzona na tzw. rolno-spożywczych rynkach hurtowych, gdzie plantatorzy dowożą towar, przeważnie pakowany luzem w skrzynkach z tworzyw sztucznych lub drewnianych.
Środkiem transportu, powszechnie stosowanym przez małych i średnich plantatorów, są pojazdy samochodowe o małej nośności. W większości nie są one przystosowane do przewozu świeżych produktów ogrodniczych w obniżonej temperaturze i odpowiedniej wilgotności.
W takich warunkach funkcjonuje krajowy małotowarowy obrót świeżymi produktami ogrodniczymi, o lokalnym lub co najwyżej regionalnym zasięgu. Ocenia się że w skali Polski efektem niewłaściwego pakowania świeżych produktów ogrodniczych i złej organizacji dystrybucji są wysokie straty - rocznie jest to około 17% krajowej wartości produkcji ogrodniczej.
Niewłaściwe pakowanie świeżych polskich produktów ogrodniczych także stanowi barierę wzrostu eksportu - przeciętny poziom eksportu świeżych owoców i warzyw w ostatnich latach wynosił około 9% wartości rocznej produkcji owoców i warzyw.
Bariera eksportowa polega na tym, że podstawowym wymogiem eksportu jest wielkotowarowy obrót, w którym stosuje się paletowe jednostki ładunkowe przewożone w kontenerach w odpowiednich warunkach (kontrolowana wilgotność i temperatura). Opakowania transportowe są piętrzone na paletach w kilkunastu warstwach (do wysokości 2,40 m). Przewozy są realizowane na długich dystansach (500 km i więcej), a wielkotowarowi odbiorcy-eksporterzy (są to przeważnie sieci handlowe), tak organizują dystrybucję, aby w możliwie najkrótszym czasie towar wystawić do sprzedaży w wielko-powierzchniowych sklepach (super- i hiper-marketach). Stosuje się przy tym samoobsługową sprzedaż detaliczną wprost z opakowań transportowych, wystawianych na przystosowanych stoiskach (półkach). Przykładem mogą być brzoskwinie wybierane z platonu (niskie opakowanie z tektury falistej z wkładką gniazdową), bądź pomidory na gałązce, zapakowane w pudełku o pojemności 250 g, zabezpieczonym folią (tzw. flowpack). Na rysunku pokazano stoiska warzywne z różnymi produktami.
Od parunastu lat specyfika polskiego obrotu owocowo-warzywnego ulega prze-obrażeniom. Obok tradycyjnych form dystrybucji i sprzedaży (targowisko, bazar, mały osiedlowy sklep owocowo-warzywny), dominujących w prowincjonalnych miastach i na peryferiach aglomeracji miejskich, znacznie wzrosła liczba wielko powierzchnio-wych sklepów (ponad 400 m2) należących do sieci handlowych.
Udział sieci handlowych w krajowym obrocie świeżymi produktami ogrodniczymi wynosi 40% (tymczasem w Niemczech i Holandii przekracza 90%), w coraz jednak większym stopniu znaczący krajowi plantatorzy i organizacje producenckie stosują się do wymogów wielkotowarowego obrotu (opartego na paletowych jednostkach ładunkowych i z zastosowaniem znakowania opakowań zgodnie z zasadami logistycznego standardu GS1) - jest to bowiem podstawowy wymóg eksportu (bardziej dochodowy niż sprzedaż w kraju) polskich produktów ogrodniczych oraz warunek współpracy w ramach krajowego obrotu z sieciami handlowymi funkcjonującymi w Polsce.
Tymczasem małe i średnie krajowe plantacje pozostają zdane na lokalny rynek i biorą udział w małotowarowym obrocie. W tej sytuacji wysoka lokalna podaż w okresie zbiorów oznacza niskie ceny sprzedaży produktów, a więc ograniczone przychody i brak perspektyw dla rozwoju plantacji. Cechą charakterystyczną takiego lokalnego obrotu rynkowego jest szybka utrata świeżości produktów ogrodniczych i wysoki poziom ponoszonych strat.
Co należy więc robić aby uzdrowić sytuację polskiego ogrodnictwa?
To jest zwiększyć eksport i ograniczyć poziom strat świeżych produktów, czyli spełnić zasadniczy warunek rozwoju branży ogrodniczej oraz rozwoju branży produkcji opakowaniowej.
Odpowiedź jest złożona, jakkolwiek na pewno przede wszystkim należy uwzględnić następujące reguły i zasady doboru sposobu pakowania (obejmującego opakowania, pomocnicze materiały opakowaniowe i przygotowanie paletowych jednostek ładunkowych) dla potrzeb branży ogrodniczej wprowadzającej produkty do wielkotowarowego obrotu krajowego i zagranicznego:
- koszt opakowania (zwłaszcza jednorazowego użytku) powinien być dostosowany do wartości produktu (zależnej od rynkowej dostępności produktu),
- ze względu na ochronę jakości, świeże produkty wprowadzane do obrotu rynkowego powinny być pakowane bezpośrednio po zbiorze lub po okresie przechowania,
- produkty powinny być umieszczane w opakowaniach transportowych, a wybór rodzaju opakowania (jednorazowe lub wielokrotnego użytku) należy dostosowywać do gatunku produktu, jego odmiany, klasy jakości i kalibrażu oraz właściwości łańcucha logistycznego - to jest czasu i dystansu przewozów (wliczając składowanie) oraz warunków logistyki (temperatura, wilgotność),
- sposób pakowania zależy od wymagań wielkotowarowego odbiorcy i powinien spełniać wymogi jego kolejnych odbiorców i klientów detalicznych - konsumentów, oraz przepisy dotyczące opakowań obowiązujące w kraju dystrybucji towaru,
- opakowania muszą być znakowane zgodnie z wymogami standardu logistycznego GS1.
Reasumując przedstawione rozważania można sformułować następujące wnioski, które są ważne nie tylko dla rozwoju branży ogrodniczej, ale także dla branży opakowalniczej (dotyczy w pierwszym rzędzie produkcji tekturowych opakowań transportowych o odpowiednich parametrach i właściwościach, które powinny być produkowane w kraju, bowiem koszty logistyczne dostaw opakowań od producenta do pakującego na dystansie przekraczającym 500 km są zbyt wysokie):
- warunkiem rozwoju produkcji ogrodniczej jest wprowadzanie do obrotu wielkoto-warowego prawidłowo pakowanych świeżych owoców i warzyw,
- przygotowanie produktu do wielkotowarowego obrotu wymaga współpracy czterech partnerów w pierwszym ogniwie łańcucha dystrybucji (pakowanie produktu i spe-dycja towaru), to jest:
- plantatora (który oferuje stosowną ilość produktu na paletowych jednostkach ładunkowych),
- wielkotowarowego odbiorcy/eksportera (który akceptuje zarówno produkt jak i sposób pakowania),
- producenta/dostawcy opakowań i pomocniczych materiałów opakowaniowych (opakowanie musi sprostać warunkom logistycznym (temperatura, wilgotność względna etc.) oraz spełniać formalne wymagania kraju sprzedaży produktów,
- dostawcy usług LTS (Logistyka, Transport, Spedycja), który zapewnia wymagane warunki logistyczne.
W przypadku polskiego ogrodnictwa, którego cechą charakterystyczną jest rozdrobnienie areału upraw, pojawia się konieczność współpracy małych i średnich plantatorów. Działając samodzielnie nie są oni w stanie dostarczyć wymaganej przez wielkotowarowy obrót ilości świeżego produktu (co najmniej zapełnienie paletowymi jednostkami ładunkowymi jednego kontenera). Jeżeli jednak właściciele małych/średnich lokalnych gospodarstw ogrodniczych będą działali jako grupa (np. powołają lokalne zrzeszenie/organizację producencką) to będą mogli oferować ilość towaru akceptowaną przez wielkotowarowy obrót. Takiej organizacji łatwiej będzie, niż średniemu plantatorowi działającemu w pojedynkę, np. przechować część produkcji w chłodni i wprowadzać towar na rynek po sezonie, kiedy ceny świeżych produktów są wyższe. Dla producentów opakowań (i materiałów opakowaniowych) będzie to oznaczać bardziej równomiernie rozłożone zapotrzebowanie na opakowania/materiały w skali roku, a nie tylko w okresie zbiorów.
W tej sytuacji racjonalnym rozwiązaniem problemu wspomnianej bariery złego pakowania jest uruchomienie systemu wspomagania, zarówno:
- doboru sposobu pakowania (w tym opakowań i pomocniczych materiałów opakowaniowych), jak i,
- współpracy potencjalnych partnerów biorących udział w realizacji wielkotowarowych dostaw pakowanych świeżych produktów ogrodniczych.
Taka była geneza inicjatywy Centralnego Ośrodka Badawczo-Rozwojowego Opakowań, w którym sformułowano i podjęto realizację Projektu PL-0015 (współfinansowanego przez Norweski Mechanizm Finansowy) polegający na opracowaniu i uruchomieniu internetowego Systemu Wspomagania Doboru Opakowań (SWDO), którego uruchomienie jest przewidziane w końcu 2009 roku.
Zasadnicza korzyść producenta/dostawcy opakowań jako użytkownika systemu SWDO polega na tym, że przez system będzie miał dostęp do wiedzy o wymaganiach opakowaniowych, zawartej w tzw. raporcie sposobu pakowania. Dokument ten powstanie podczas dobierania sposobu pakowania przez użyt-kownika systemu (np. wielkotowarowego dostawcę - plantatora). Użytkownik ten dobierze sposób pakowania świeżych owoców i warzyw i załączy do oferty publikowanej za pomocą sytemu. Następnie inny użytkownik systemu (potencjalny partner, to jest wielkotowarowy odbiorca), posiadający dostęp do ofert produktowych i zainteresowany ofertą plantatora, wprowadzi niezbędne uzupełnienia do raportu. Konieczność uzupełnienia raportu wynika z tego, że szereg danych dotyczących opakowań może określić tylko odbiorca pakowanego produktu ogrodniczego. Są to np. dane logistyczne, czy termin dostawy bądź dystans przewozu. W ten sposób powstanie raport obejmujący wszystkie wymagania opakowaniowe.
Taka wiedza jest konieczna dla produkcji i dostawy właściwych opakowań (oraz pomocniczych materiałów opakowaniowych), które w pełni spełnią następujące oczekiwania użytkowników opakowania (w pierwszym ogniwie łańcucha dystrybucji, a więc wielkotowarowy odbiorca i dostawca produktu):
- świeże produkty ogrodnicze są pakowane stosownie do wymagań obrotu detalicznego, w którym klient wybiera towar lub produkt wprost z opakowania transportowego wystawionego na półkę,
- sposób pakowania (i jego koszt) jest dopasowany do rytmu sezonowego, w którym ceny produktów ogrodniczych są zmienne; zależą np. od dostępności produktu - najniższe są w okresie zbiorów, a najwyższe zimą i na wiosnę,
- wielkotowarowy dostawca wprowadza do obrotu rynkowego towar w postaci paletowych jednostek ładunkowych,
- dostawy opakowań są realizowane ściśle według określonego harmonogramu ilości i terminów dostaw towaru,
- opakowania spełniają wymagania formalne kraju odbiorcy, a zwłaszcza te, które są kształtowane przez obowiązujące wymogi recyklingu poużytkowych odpadów opakowaniowych,
- uwzględnione są preferencje użytkowników opakowań; opakowania mogą być bowiem wykonane z materiałów, za które opłaty produktowe w kraju sprzedaży towaru są niskie bądź optymalne.
Raport opakowaniowy będzie zawierał usystematyzowane opisy opakowań stosowanych w wybranym sposobie pakowania, jak na przykład:
- opakowanie jednostkowe (jednokrotnego użytku, jeśli stosowane);
1. wersja - wymiary opakowania są regularne (prostopadłościan):
- otwarte pudełko (wstępnie pakowane - owinięcie/obkurczenie/rękaw)
- pudełko z osobną pokrywką
- pudełko z uchylną pokrywką
- otwarte pudełko (wstępnie pakowane - flowpack)
- tacka (wstępnie pakowana - flowpack)
2. wersja - regularne wymiary podstawy opakowania (prostokąt lub kwadrat), zmienna wysokość opakowania jednostkowego z produktem, zależna od masy nasypowej produktu:
- otwarte pudełko (wstępnie pakowane - owinięcie/obkurczenie/rękaw, np. z siatki)
- foodtainer - owijana tacka
- otwarte pudełko (wstępnie pakowane - flowpack)
- tacka (wstępnie pakowana - flowpack)
3. wersja - towar o nieregularnych wymiarach:
- produkt - flowpack
- produkt - rękaw z folii
- produkt - obkurczany rękaw
- mała torba
- mały worek
- produkt - owinięcie
- wyposażenie opakowania jednostkowego,
- materiały pomocnicze do pakowania jednostkowego
- opakowanie transportowe (w tym jednokrotnego lub wielokrotnego użytku):
- pudło
- pudło z przykrywką
- platon
- koszyk
- skrzynka
- worek
- wyposażenie opakowania transportowego,
- materiały pomocnicze opakowania transportowego
paletowa jednostka ładunkowa (w tym organizacja i sposób zabezpieczenia)
- wyposażenie jednostki ładunkowej,
- materiały pomocnicze do przygotowania jednostki ładunkowej.
Zasadą stosowaną w systemie SWDO jest ograniczenie ilości sposobów pakowania do najczęściej stosowanych w wielkotowarowym obrocie UE;
- pakowanie luzem w opakowaniach transportowych (jedno- lub wielokrotnego użytku);
- pakowanie w opakowaniach jednostkowych (włącznie z zabezpieczeniem, np. typu flowpack) i w transportowych (jedno- lub wielokrotnego użytku),
- pakowanie w paletach skrzyniowych (młode ziemniaki i kapusta głowiasta).
System obejmuje ograniczony asortyment produktów, jako kryterium doboru produktu przyjęto duży udział w eksporcie lub dynamikę wzrostu eksportu w ostatnich latach.
W poniższym zestawieniu pokazano asortyment krajowych świeżych produktów ogrodniczych przyjęty w systemie wspomagania doboru opakowań:
| ŚWIEŻE OWOCE | ŚWIEŻE WARZYWA | INNE |
|---|---|---|
| borówki | brokuły | pieczarki |
| brzoskwinie | buraki ćwikłowe | |
| czereśnie/wiśnie | cebula | |
| gruszki | kalafiory | |
| jabłka | kapusta | |
| maliny | marchew | |
| śliwki | ogórki | |
| truskawki | papryka | |
| pomidory | ||
| sałata/endywia | ||
| ziemniaki młode |
W miarę eksploatacji systemu przewiduje się poszerzanie listy asortymentu produktów, np. wprowadzając inne gatunki grzybów czy odmiany pieczarek.
System będzie zabezpieczony przed tzw. złą konkurencją (np. brak dostępu innych wielkotowarowych dostawców do ogłoszonej poprzez system oferty dostawcy) oraz przed włamywaczami internetowymi do zasobów jego użytkowników.
System SWDO umożliwi także publikację ofert wielkotowarowych dostawców świeżych produktów ogrodniczych poprzez systemy wspomagania logistyki, to jest Elektroniczny Katalog Produktów oraz Global Trade Point Network z siedzibą w Poznaniu.
Podsumowanie i wnioski
Rozwój polskiego ogrodnictwa oraz współpracującej branży opakowalniczej zależy od zwiększania udziału polskich świeżych produktów ogrodniczych w wielkotowarowym obrocie rynkowym w kraju i zagranicą. Warunkiem tego jest prawidłowe pakowanie świeżych owoców i warzyw - wymagające wsparcia zarówno doboru sposobu pakowania produktów jak i współpracy następujących partnerów w pierwszym ogniwie łańcucha dystrybucji (pakowanie i spedycja towaru); to jest plantatora/pakującego, wielkotowarowego odbiorcy, producenta/dostawcy opakowań i pomocniczych materiałów opakowaniowych oraz usługodawcy LTS.
Z końcem 2009 roku przewidywane jest uruchomienie przez Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Opakowań w Warszawie ogólnodostępnego internetowego Systemu Wspomagania Doboru Opakowań, którego zadaniem będzie zabezpieczenie takiego wsparcia.