Andrzej Hejduk
Tadeusz Cąderek1
Barbara Grabowska1
Aleksander Sołtan1
Jan Świetlik2
Doskonalenie pakowania produktów ogrodniczych
Rosnąca konkurencja ze strony importerów zagranicznych świeżych produktów ogrodniczych, jak również wysokie wymagania jakościowe konsumentów zmuszają krajowych dostawców świeżych owoców i warzyw do doskonalenia sposobu pakowania. Unowocześnienie systemu pakowania owoców i warzyw to ważny czynnik w obrocie krajowym i zagranicznym świeżymi produktami ogrodniczymi.
Rynek ogrodniczy.
W ostatnich latach zmieniła się sytuacja w polskim ogrodnictwie. Wzrosły koszty produkcji owoców i warzyw. Deficyt pracowników sezonowych niezbędnych do zbioru jest coraz większy i ogranicza produkcję niektórych pracochłonnych gatunków owoców np. truskawek i malin. Tempo wzrostu eksportu świeżych owoców i warzyw w ostatnich latach obniżyło się mimo integracji z UE i zniesienia celnych ograniczeń na produkty ogrodnicze eksportowane z Polski na wymagające, ale bardzo atrakcyjne rynki państw Europy Zachodniej. Sprzedaż i spożycie owoców i warzyw z produkcji krajowej na rynku wewnętrznym wolno, ale systematycznie spada. Spożycie świeżych owoców produkowanych w naszym kraju w 2002 roku wynosiło wg badań bilansów rodzinnych GUS ok. 37 kg/mieszkańca, w 2005 roku spadło do ok. 34 kg/mieszkańca tj. o 7%. W 2006 mimo wysokich zbiorów spożycie owoców z produkcji krajowej obniżyło się do ok. 31kg/mieszkańca. Rośnie sprzedaż i spożycie owoców i warzyw świeżych z importu. Owoce i warzywa importowane nie są w porównaniu do produkowanych w naszym kraju tańsze czy smaczniejsze, są natomiast posortowane i właściwie opakowane. Konkurenci na europejskim rynku owoców i warzyw ciągle doskonalą systemy pakowania owoców i warzyw. Opakowanie na nowoczesnym rynku ma ,,sprzedawać" towar i dlatego nawet kolor opakowania jest specjalnie (na podstawie odpowiednich badań) dobierany do koloru i gatunku owoców. Konsument w dużym supermarkecie podejmie decyzje o zakupie owoców i warzyw, najczęściej na podstawie wyglądu opakowania, a nie oceny i walorów smakowych jego zawartości.
Przygotowanie i sprzedaż świeżych owoców i warzy w warunkach wymagającego rynku sprawia znaczne trudności. Rynek staje się coraz bardziej podzielony i zróżnicowany i wymaga przede wszystkim nowoczesnej i sprawnej organizacji. Z tego powodu przed krajowymi dostawcami pakowanych produktów ogrodniczych stoją ważne zadania, polegające dostosowaniu jakości produktów i ich opakowań do określonych wymagań, a także rozbudowy całej infrastruktury obrotu związanej z pakowaniem, logistyką transportu, przechowywaniem i samą sprzedażą.
Obecnie generalne zasady i wymogi handlu owocami i warzywami w UE takie same we wszystkich krajach UE. Kraje "starej" UE-12-nastki, a następnie 15-stki, w których Wspólna Polityka Rolna finansowana jest z budżetu UE i obejmuje organizacje oraz techniczne wyposażenie rynku ogrodniczego, mają nad Polską i innymi krajami, które do UE przystąpiły po 2004 roku, olbrzymią przewagę. Kraje te przez długie lata, od początku lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku organizowały rynek ogrodniczy. Polityka rolna Unii Europejskiej poprzez duże dotacje finansowe spowodowała też, że rynek ogrodniczy tych państw jest bardzo dobrze wyposażony technicznie. Polskie opóźnienia w tej dziedzinie są bardzo duże i należy je nadrabiać. Obecnie w UE działa około 1.400 organizacji producentów owoców i warzyw. Udział organizacji producentów w całkowitej sprzedaży na unijnym rynku wynosi ok. 40%, ale w niektórych krajach takich jak Belgia i Holandia ogrodnicy za pośrednictwem grup i organizacji producentów sprzedają ponad 90% swoich produktów. Dla porównania w Polsce przez formalnie zarejestrowane (zgodnie z prawem UE o organizacji rynku owoców i warzyw) grupy i organizacje producentów sprzedawane jest około 5% owoców i warzyw. Wszystkie grupy założone głównie przez producentów owoców i warzyw, przede wszystkim firmy rodzinne i marketingowe, które obecnie działają na rynku owoców i warzyw w Polsce, nie chcą lub nie mogą spełnić wymogów prawodawstwa UE. Aby jednak otrzymać pełną pomoc z budżetu UE, realizują około 21% hurtowego obrotu owocami i warzywami. W kraju potrzebna jest znacząca liczba silnych, prężnych grup, które przejmą 45-55% obrotów na rynku i będą skutecznie zarządzać rynkiem również w dziedzinie opakowań.
Rola opakowania
Opakowania świeżych owoców i warzyw mają istotne znaczenie w całym cyklu obrotu, począwszy od producenta do ostatecznego odbiorcy konsumenta. Użycie niewłaściwych opakowań, może spowodować, np. uszkodzenie mechaniczne lub utratę świeżości produktów. Z powodu dotychczasowych nieprawidłowości pakowania, część plonów nawet wysokiej jakości sprzedaje się na mało atrakcyjnych rynkach państw Europy Wschodniej i Środkowej po znacznie niższych cenach. Ta sytuacja wymaga radykalnej zmiany - chodzi o usunięcie bariery rozwoju eksportu świeżych owoców i warzyw przez dostęp do opakowań, spełniających wymagania krajowe i międzynarodowe. Ułatwi to koordynację współdziałania producentów opakowań z ich użytkownikami; wielkotowarowym dostawcą (może nim być pakujący plantator) i wielkotowarowym odbiorcą pakowanego towaru (to jest dystrybutora hurtowego, sieci handlowej czy eksportera). Potrzebne jest też zapewnienie przepływu informacji pomiędzy potencjalnymi partnerami, dotyczących np. doboru prawidłowych opakowań, uzgodnienia istotnych szczegółów opakowaniowych, zakupu (dostawy) opakowań. Konieczny jest również rozwój systemu informacyjnego i organizacyjnego wsparcia odbioru prawidłowo pakowanych świeżych owoców i warzyw (w formie paletowych jednostek ładunkowych), bezpośrednio od lokalnych średnich i małych plantatorów, zorganizowanych np. w grupy producentów.
Internetowy system wsparcia doboru opakowań - e-hortipak-cobro.pl
Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy podjął się realizacji w latach 2007-2011 Projektu PL-0015 pt. "Opakowanie jako czynnik gospodarczego rozwoju regionu i poprawy ochrony zasobów naturalnych", wspieranego środkami finansowymi Norweskiego Mechanizmu Finansowego. Celem Projektu jest pomoc w rozwiązaniu problemu wdrażania nowoczesnych systemów opakowań na rynku świeżych owoców i warzyw w Polsce. Podstawowym założeniem projektu jest wsparcie rozwoju polskiego ogrodnictwa i wzrostu eksportu świeżych owoców i warzyw oraz zmniejszenie strat towarowych. Użytkownikami tego systemu będą polscy wielkotowarowi dostawcy oraz krajowi i zagraniczni odbiorcy tych produktów.
Projekt ma za zadanie uruchomienie internetowego systemu, pomocnego dla wielkotowarowych dostawców jak: plantator, konfekcjoner produktu czy wielkotowarowy odbiorca , np. eksporter pakowanych owoców i warzyw.
Rolą tego systemu będzie wsparcie w przełamywaniu bariery wzrostu eksportu polskich świeżych owoców i warzyw. System umożliwi nie tylko dobór wymaganych opakowań, ale i wspomoże procesy organizacyjne początkowego - najsłabszego ogniwa łańcucha obrotu rynkowego, wymagającego sprawnego przepływu informacji pomiędzy pierwszym użytkownikiem opakowania: dostawcą a odbiorcą towaru i producentem/dostawcą opakowań.
Projekt obejmuje:
- badania zagadnień doboru sposobu pakowania (opakowań) świeżych produktów ogrodniczych, dotyczące wymagań związanych ze specyfiką świeżych owoców i warzyw, przepisami bezpieczeństwa i ochrony zdrowia, ochrony środowiska czy wymogów logistyki (system GS1),
- opracowanie i uruchomienie systemu, którego zadaniem będzie;
- wspomagania doboru opakowań,
- usprawnienie przepływu informacji pomiędzy uczestnikami krajowego i międzynarodowego obrotu rynkowego pakowanymi polskich świeżymi owocami i warzywami,
- badanie i ocena wpływu sposobu pakowania na rozwój regionalnego i lokalnego ogrodnictwa i rozwój gospodarczy regionu, ocena poziomu racjonalności obciążenia środowiska i zasobów naturalnych wskutek zmniejszania strat produkcji ogrodniczej (powodowanych niewłaściwym pakowaniem).
Oczekuje się, ogólnie dostępny internetowy system doboru opakowań przyczyni się do:
- poprawy jakości krajowych świeżych owoców i warzyw i tym samym zwiększenia się: konkurencyjności tych produktów na rynku europejskim, wzrostu popytu i obrotu towarowego oraz wyższej rentowności polskiego ogrodnictwa,
- obniżania ryzyka handlowego w obrocie świeżymi produktami ogrodniczymi w wyniku wprowadzania odpowiednich opakowań, redukujących straty produktowe i towarowe
- systemowego wspomagania doboru opakowań, związanemu z:
- udostępnianiem doradztwa (w tym w formie raportów); jakie produkty, w jakie opakowania i jak pakować oraz jakie są wymogi opakowaniowe odbiorcy/kraju odbiorcy,
- stymulowaniem/rozwojem współpracy, np. użytkowników opakowań z dostawcami materiałów opakowaniowych i opakowań,
- poprawianiem dostępności rynkowej właściwych opakowań,
- wzrostu popytu i podaży opakowań odpowiadających krajowym i zagranicznym standardom obrotu towarowego
- wzrostu zatrudnienia wskutek rozwoju działalności gospodarczej branży ogrodniczej i sektora opakowań,
- poprawy sytuacji ekonomiczno-gospodarczej regionów/subregionów o dużej produkcji ogrodniczej,
- racjonalizacji obciążenia zasobów naturalnych (ekosystemów ogrodniczych) i poprawianie stanu przyległego do nich środowiska naturalnego.
Rekapitulując: internetowy system danych zapewni użytkownikowi niezbędne informacje dotyczące doboru właściwego sposobu pakowania na potrzeby obrotu wielkotowarowego zarówno w kraju, jak i za granicą. Znajdą się tam zasady doboru opakowań, ich typy, informacje o przydatności do obrotu oraz oferty lub kontakt (internetowe linki) do producentów opakowań - potencjalnych użytkowników systemu. Zależnie od rodzaju prowadzonej działalności gospodarczej i zapotrzebowania, użytkownik systemu znajdzie oferty sprzedaży bądź zakupu owoców i warzyw.
Biorąc pod uwagę efekty w skali regionalnej i lokalnej (powiat, gmina), oczekuje się między innymi wzrostu zainteresowania małych i średnich plantatorów tworzeniem grup producentów i innych form skutecznej organizacji produkcji i nowoczesnego obrotu owocami i warzywami. Ich działalność gospodarcza wspomagana zintegrowanym systemem doboru opakowań skuteczniej sprosta wymaganiom obrotu wielkotowarowego i umocni je kapitałowo, umożliwiając rozwój produkcji ogrodniczej. Odzwierciedleniem tego powinien być wzrost gospodarczo-ekonomiczny rejonów o duże koncentracji produkcji owoców i warzyw.
Oczekuje się że rozwój produkcji ogrodniczej pociągnie za sobą zwiększenie podaży świeżych owoców i warzyw na potrzeby rynku wewnętrznego i eksportu. Powinien więc zwiększyć się popyt na nowoczesne opakowania robione z tektury. Odpowiednie pakowanie świeżych owoców i warzyw jest nieodzownym warunkiem zmniejszania strat towarowych, co przekłada się na racjonalne wykorzystanie zasobów naturalnych, a dzięki poprawie kultury ogrodniczej powinno służyć ograniczeniu zanieczyszczenia środowiska naturalnego.
System powinien przyczynić się do stopniowego eliminowania ze sprzedaży detalicznej skrzynek i łubianek drewnianych, zastępowanych przez lekkie, praktyczne i efektowne opakowania wykonane z materiałów drewnopochodnych (tektury falistej lub litej) czy z tworzyw sztucznych.
Polskie świeże produkty ogrodnicze powinny być w jak największym stopniu pakowane w opakowaniach transportowych, zgodnie z wymogami i zwyczajami obowiązującymi w kraju sprzedaży detalicznej, gdzie sam klient wybiera produkt wprost z opakowania transportowego umieszczonego na półce sklepowej.
------------------------1 Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Opakowań w Warszawie
2 Instytut Ekonomii Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej -Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie