Czas na nowoczesne opakowania owoców i warzyw

Wstęp

Sprawna organizacja oraz odpowiednia infrastruktura przygotowania produktów ogrodniczych do obrotu wielkotowarowego stanowią jeden z podstawowych wymogów efektywnego zagospo-darowania krajowego potencjału produkcyjnego, wynoszącego od 7,5 do 9 mln ton w skali rocznej.

Eksport świeżych polskich produktów, które są znane w Europie z walorów smakowych, jest naj-korzystniejszą formą zagospodarowania tego potencjału. Wymaga to jednak prawidłowego pako-wania (o ile jest to możliwe, bezpośrednio po zbiorze) nietrwałych oraz wrażliwych na uszkodzenia świeżych owoców i warzyw. Utrzymanie wysokiej jakości świeżych produktów ogrodniczych zależy od opakowań, które muszą spełniać wymagania formalne określane przez stosowne przepisy międzynarodowe, dyrektywy unijne, normy krajowe oraz szczególne wymagania eksporterów i dys-trybutorów hurtowych oraz detalicznych.

Na przeszkodzie efektywnemu wykorzystaniu potencjału polskiego ogrodnictwa stoi bariera niskiej dostępności rynkowej odpowiednich nowoczesnych opakowań. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest wysoka wartość strat towarowych, szacowana w latach 2004-2006 na poziomie 2,7 mld złotych. Nie znane są przy tym ciągnione koszty wynikające z takiej nieracjonalności ekonomicznej i ekologicznej; np. tytułem ponoszonych wydatków na paliwo czy środki ochrony roślin, które ponadto przyczyniały się do nieuzadanionego obciążania środowiska naturalnego.

Artykuł poświęcony jest prezentacji koncepcji poprawy sytuacji w zakresie opakowań stosowanych w branży ogrodniczej. Polega ona utworzeniu internetowego systemu wspierania właściwego doboru opakowań przez producentów i podmioty pakujące produkty ogrodnicze oraz eksporterów świeżych owoców i warzyw.

Pojęcie właściwego doboru opakowania należy rozumieć szeroko, dotyczy bowiem funkcji nie tylko ochrony produktów. Obejmuje ono także optymalizację opakowania w aspekcie ekonomicznym, logistycznym i ekologicznym, zgodnie z wymaganiami krajowymi i międzynarodowymi.

Opracowanie i wdrożenie takiego systemu jest celem realizowanego przez COBRO Projektu PL-0015 pt. „Opakowanie jako czynnik gospodarczego rozwoju regionu i poprawy ochrony zasobów natu-ralnych” w latach 2007-2011, przy finansowym wsparciu Norweskiego Mechanizmu Finansowego.

Oczekuje się że wdrożenie systemu poza wymienionymi powyżej korzyściami, powinno przyczyniać się do wzrostu gospodarczego regionów o rozwiniętej branży ogrodnictwa oraz rozwoju krajowej produkcji opakowań.

Inne oczekiwane efekty to między innymi wzrost zatrudnienia w ogrodnictwie i w branży opakowań czy racjonalności ekologicznej wykorzystania zasobów naturalnych.

1. Ogrodnictwo w gospodarce kraju

Wartość towarowej produkcji ogrodniczej w Polsce wynosiła w latach w 2004-2006 średnio 7.120 mln zł. Stanowi to około 15,8% towarowej produkcji całego rolnictwa.

Wartość eksportu owoców, warzyw, pieczarek oraz przetworów w 2006 r. była równa 1.558,0 mln € czyli 18,8% wartości eksportu produktów rolno-spożywczych.

W ostatnich latach udział eksportu produktów ogrodniczych w eksporcie produktów rolnych obniżył się, mimo że jego wartość rosła. W 2003 roku eksport owoców warzyw i pieczarek za kwotę 1.076,3 mln € był o 31,0% niższy niż 2006 roku ale stanowił 26,8% wartości eksportu produktów rolno-spożywczych z Polski.

Po integracji z UE wzrost eksportu podstawowych produktów rolniczych był znacznie bardziej dyna-miczny niż owoców, warzyw i przetworów.

Towarowe uprawy owoców i warzyw zajmowały w 2006 roku 520 tys. ha, co stanowiło 3,2% użytków rolnych kraju³⁾.  Łączna powierzchnia upraw ogrodniczych w gospodarstwach o powierzchni powyżej 5 ha zajmowała w 2006 roku według danych GUS 200 tys. ha, czyli 38,5% powierzcni towarowych upraw ogrodniczych.

Produkcją owoców i warzyw w Polsce na skalę towarową zajmuje się ok. 120 tys. gospodarstw. Koncentracja produkcji owoców i warzyw w większych specjalistycznych gospodarstwach ogrodniczych, zlokalizowanych ponadto w rejonach o dużym nasileniu produkcji ogrodniczej to najważniejsze przemiany strukturalne, które dokonały się w krajowym ogrodnictwie w ostatnich latach.

2. Rozmieszczenie i wielkość produkcji owoców i warzyw w Polsce

Z danych Głównego Urzędu Statystycznego wynika, że w 6-ciu regionach (województwach) kraju: to jest mazowieckim, lubelskim, łódzkim, świętokrzyskim, wielkopolskim i kujawsko-pomorskim skoncentrowane jest 70,7% potencjału produkcyjnego owoców i warzyw (tablica 1).

Tablica 1 Powierzchnia upraw owoców warzyw oraz średnia powierzchnia gospodarstwa w podstawowych w produkcji ogrodniczej regionach – województwach kraju w 2006 r.

Źródła:
Produkcja upraw rolnych i ogrodniczych w 2006 roku, GUS, Warszawa 2007
Charakterystyka gospodarstw rolnych w 2005 roku, GUS, Warszawa, 2006

W produkcji owoców i warzyw w Polsce przoduje region mazowiecki, który posiada 24% powierzchni krajowych upraw owoców i warzyw. Region mazowiecki słynie przede wszystkim z największego w Europie grójecko-wareckiego rejonu produkcji owoców, przede wszystkim jabłek. W regionie mazowieckim produkowane są na dużą skalę nie tylko owoce, ale również warzywa.

Polska produkuje rocznie od 3,0 do 3,5 mln ton owoców i w skali Unii Europejskiej (27 krajów) jest trzecim po Hiszpanii i Włoszech producentem owoców. W Unii Europejskiej Polska jest znanym i cenionym dostawcą owoców jagodowych i wiśni mrożonych (oraz koncentratu soku jabłkowego).

Eksport owoców deserowych zdominowany dotychczas w Polsce przez eksport jabłek deserowych wahał się w ostatnich sezonach od 308,8 tys. ton w sezonie 2005/2006 do 516,4 tys. ton w sezonie 2006/2007.

Łącznie z innymi owocami eksportowanymi w stanie świeżym: truskawkami 3-5 tys. ton rocznie, czereśniami 8-12 tys. ton, śliwkami 8-10 tys. ton, gruszkami 3-15 tys. ton, eksport owoców świeżych z Polski nie przekraczał rocznie poziomu 400-550 tys. ton, co stanowiło około 15% towarowej produkcji owoców ogółem.

Jeśli odliczy się jednak owoce, np. truskawki, porzeczki czarne, wiśnie, które w Polsce uprawia się prawie wyłącznie dla potrzeb przetwórstwa, to eksport owoców świeżych stanowi co najmniej 25% zbiorów owoców deserowych.

Do sprzedaży na rynek krajowy kierowane jest nie więcej niż 900 tys. ton owoców, co stanowi około 25% ich produkcji towarowej. Ponad 50% towarowej produkcji owoców w Polsce zagospodarowuje przetwórstwo.

Produkcja warzyw w Polsce na poziomie 5,1- 5,7 mln ton daje w UE-27 czwarte miejsce po Włoszech, Hiszpani i Francji.

Eksport warzyw świeżych, zdominowany przez cebulę, a w ostatnich latach również pomidory i pieczarki jest mniejszy niż eksport owoców. Eksport cebuli z Polski zróżnicowany w poszczególnych latach koniunkturą w Europie i wysokością zbiorów, wahał się od 69,9 tys. ton w 2002 r. do 227,7 tys. ton w 2004 r i 128,2 tys ton 2006 r.

Eksport pieczarek świeżych, który dynamicznie rośnie od 2000 r. wynosił w 2006 r. 95 tys. ton.

W ostatnich latach, podobne jak kilka lat wcześniej w eksporcie pieczarek, wysoką dynamikę wykazuje też eksport świeżych pomidorów. W 2003 roku wynosił 41,3 tys ton, w 2006 roku 55,8 tys.ton.

Podstawą dotychczasowego rozwoju produkcji i eksportu owoców i warzyw, w tym przede wszystkim bardzo pracochłonnych, ale relatywnie tanich owoców jagodowych i wiśni dla przetwórstwa, były duże zasoby siły roboczej w krajowym rolnictwie.

W 2005 roku zaobserwowano jednak pierwsze symptomy braku pracowników sezonowych, a w latach 2006 i 2007 problem braku pracowników sezonowych, przede wszystkim do zbioru owoców, staje się ważnym czynnikiem ograniczającym rozwój polskiego ogrodnictwa.

Dla utrzymania produkcji ogrodniczej, miejsc pracy na wsi i dochodów, w wielu rejonach kraju konieczny będzie rozwój produkcji i eksportu relatywnie drogich, dobrych jakościowo owoców deserowych oraz niektórych warzyw, których zbiór nie może być zmechanizowany.

Obrót krajowy i eksport owoców i warzyw deserowych dostarczanych konsumentowi w stanie świeżym wymaga nowoczesnych systemów pakowania. Opakowania muszą odpowiadać międzynarodowym wymogom marketingowym, logistycznym i ekologicznym. Powinny one zapewniać sprawny załadunek i rozładunek oraz schłodzenie owoców i warzyw po zbiorze. Eksport niektórych owoców na atrakcyjne rynki, np. truskawek deserowych, malin i czereśni, a także jabłek i wielu gatunków warzyw uwarunkowany jest wręcz dostępnością odpowiednich opakowań.

3. Stan zorganizowania rynku owoców i warzyw w Polsce

W Polsce - początek 2008 roku - działa 84 wstępnie uznanych grup i 6 organizacji producentów zarejestrowanych zgodnie z przepisami prawa europejskiego. Stan zorganizowania rynku ogrodniczego w Polsce oceniany na podstawie kryteriów organizacji rynku w UE, czyli obrotu owocami i warzywami osiąganego przez grupy i organizacje producentów spełniające wymogi prawodawstwa UE jest bardzo niski.

Zagospodarowanie znacznych ilości owoców i warzyw przeznaczonych na eksport i rynek wewnętrzny (tablica 2) jest jednak możliwe, gdyż na rynku działa kilka form hurtowego handlu owocami i warzywami.

Tablica 2 Zagospodarowanie towarowej produkcji owoców i warzyw

Źródło: obliczenia i analizy IERiGŻ

Z badań prowadzonych w Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej – Państowy Intsytut Badawczy wynika, że hurtowa sprzedaż (dotyczy rynku wewnętnego i eksportu) owoców, warzyw i pieczarek, wynosząca w latach 2004-2006 średnio 4.282 tys. ton była realizowana następująco:

• około 2.200 tys. ton owoców, warzyw, pieczarek, czyli 52% sprzedaży hurtowej w kraju i na eksport zrealizowały gospodarstwa ogrodnicze, dostarczając towar bezpośrednio odbiorcom: na rynkach hurtowych i targowiskach, do punktów sprzedaży detalicznej w kraju i do odbiorców zagranicznych,

• około 700 tys. ton sprzedaży hurtowej (16%) zrealizowały prywatne fimy „tradycyjnych” hurtowników,

• około 900 tys. ton czyli około 21% sprzedaży hurtowej zrealizowały grupy i organizacje producentów zarejestrowane zgodnie z wymogami UE, oraz grupy rodzinne i marketingowe które nie są w stanie spełnić wymogów prawodawstwa UE dotyczącego organizacji rynku,

• około 480 tys. ton hurtowej sprzedaży (11%) realizują platformy logistyczne zarówno samodzielne jak i przy udziale wielkich sieci handlowych.

4. Pakowanie świeżych owoców i warzyw w Polsce

Z analizy rynku opakowań do owoców i warzyw wynika, że w krajowym obrocie dominują opakowania wykonywane z drewna i tworzyw sztucznych. W obrocie, zwłaszcza lokalnym, stosowane są opakowania wielokrotnego użytku - skrzynki i łubianki.

Na domiar złego składowanie, transport i sprzedaż nietrwałych produktów ogrodniczych odbywają się w temperaturze otoczenia, jest to przyczyną powstawania znacznych strat towarowych oraz zanieczyszczania opakowań wielokrotnego użytku.

W przypadku sieci handlowych przestrzegane są podstawowe zasady, tj.:

• drewniane opakowania po jednorazowym użyciu są wycofane z obrotu towarowego,

• opakowania z tworzyw sztucznych przed kolejnym użyciem są myte.

Jednak w warunkach lokalnej dystrybucji produktów ogrodniczych sytuacja jest krańcowo różna.

Opakowania z tworzyw sztucznych nie są należycie myte, a owoce i/lub warzywa są ponownie do nich pakowane – jest to łamaniem podstawowych zasad fitosanitarnych. Podobnie jest w przypadku wielokrotnie używanych opakowań drewnianych. Należy jednak oczekiwać, że że rosnące ceny drewna przyczynią się do stopniowego wycofywanie tych opakowań z rynku.

Tymczasem w wielkotowarowym rynkowym obrocie unijnym szeroko stosowane są tanie, jednokrotnego użytku opakowania z tektury falistej lub tektury litej. Opakowania te są łatwe w obsłudze i odznaczają się wysokimi walorami promocyjnymi. Są lekkie – ich udział w masie towarowej jest niski - ma to znaczenie dla efektywności logistyki. Są także „przyjazne” dla środowiska naturalnego, bowiem po wykorzystaniu poddaje się je recyklingowi materiałowemu lub energetycznemu.

Najbardziej opłacalny dla plantatora z ekonomicznego punktu widzenia jest wielkotowarowy eksport świeżych owoców bądź warzyw.

Jednak w polskich warunkach jedną z pierwszoplanowych barier rozwoju eksportu owoców świeżych i warzyw są nieodpowiednie opakowania.

Niewłaściwe opakowania owoców świeżych i warzyw są przyczyną powstawania znacznych strat w obrocie towarowym (dochodzących niekiedy do 50% masy towarowej w handlu detalicznym).

Oznacza to nie tylko

1. straty finansowe ze strony dystrybutorów hurtowych i detalicznych, ale także

2. marnotrawstwo zużytych środków produkcyjnych (środki ochrony roślin, paliwo etc.).
   Problem strat towarowych ostatecznie także sprowadza się do nieuzasadnionego obciążania środowiska naturalnego i zasobów naturalnych produkcją później marnowanych owoców i warzyw.

Szczególne wymagania opakowaniowe stawia transport i magazynowanie w wielkotowarowym obrocie, w przypadku np. warzyw pakowanych w ilości 5 do 10 kilogramów w pudła tekturowe, z których następnie formowane są kilkusetkilogramowe jednostki ładunkowe na paletach.
Większość polskich plantatorów nie jest obecnie w stanie spełnić europejskich wymogów opakowaniowych⁴⁾. Dlatego między innymi znaczna część (40%) produktów ogrodniczych jest sprzedawana po niższej cenie przedsiębiorstwom przetwórczym. Część producentów z powodu niespełnienia wspomnianych wcześniej europejskich wymogów opakowań, zmuszona jest eksportować owoce i warzywa po niższych cenach na mniej wymagające rynki Europy Wschodniej i Środkowej.
Większość, zwłaszcza małych producentów sprzedaje owoce i warzywa na rynku krajowym, gdzie jak dotychczas w pełni nie egzekwuje się w praktyce obowiązujących od dnia integracji unijnych norm jakościowych. Normy te między innymi określają wymagania odnośnie pakowania.
Brak nowoczesnego systemu opakowań jest czynnikiem osłabiającym kondycję finansową plantatorów i utrwalającym stagnację ekonomiczną w wielu regionach o dużym potencjale ogrodniczym.

Rozbudowa i unowocześnienie rynku opakowań owoców i warzyw świeżych w Polsce są konieczne. Kondycja polskiego rynku jest zdecydowanie słabsza od rynków państw UE-15, które powstawały przez szereg lat w wyniku racjonalnej polityki gospodarczej tych krajów oraz bardzo dobrej organizacji rynków ogrodniczych.

5. Uwarunkowania rynkowego obrotu towarowego żywnością pakowaną

Budowa systemowego rozwiązania doboru opakowań i późniejsza akceptacja systemu przez potencjalnych użytkowników (jako użytkownicy opakowania powinni być beneficjentami wartości dodanej wnoszonej przez właściwie dobrane opakowanie) wymaga uwzględnienia specyfiki obrotu towarowego świeżymi owocami i warzywami, klasyfikacji jego uczestników oraz miejsca i roli producentów materiałów opakowaniowych jak i opakowań w łańcuchu dystrybucji obrotu towarowego.

Schemat takiej struktury rynkowego obrotu świeżymi owocami i warzywami przedstawiono na rysunku 1.

Rysunek 1. Rynkowy obrót świeżymi owocami i warzywami

Źródło: Opracowanie własne

Dla potrzeb projektu przyjęto, że w łańcuchu dystrybucji udział biorą następujący uczestnicy obrotu rynkowego:

- pakujący owoce/warzywa:

• krajowy plantator,
• krajowa zorganizowana grupa plantatorów,
• krajowa grupa producencka,
• inny krajowy/zagraniczny podmiot gospodarczy konfekcjonujący owoce/warzywa,

- krajowy/zagraniczny odbiorca/dystrybutor wielkotowarowy:

• rolno-spożywczy rynek hurtowy,
• dystrybutor hurtowy,
• sieć handlowa,

- przewoźnik wielkotowarowy,
- krajowy/zagraniczny dystrybutor detaliczny,
- firma przygotowująca świeże owoce/warzywa na rynki niszowe,
- firma zbiorowego żywienia (catering, restauracja, etc.),
- krajowy/zagraniczny konsument indywidualny.

W warunkach globalizacji rynku UE konfiguracja prezentowanych na rysunku 1 uczestników obrotu rynkowego (jako ogniw łańcucha dystrybucji) zależy od szeregu czynników, jak np. strategia biznesowa, konkurencja rynkowa etc.

Zależnie od charakteru obrotu (lokalny, regionalny, krajowy czy międzynarodowy) i jego skali, wielkotowarowym odbiorcą owoców jest np. międzynarodowa sieć handlowa, jak np. sieć TESCO, której działalność gospodarcza obejmuje nie tylko obrót hurtowy poprzez centra dystrybucji i obrót detaliczny w sklepach wielko-powierzchniowych, ale także eksport.

W realiach krajowych skrajny przypadek odbiorcy stanowi lokalny dystrybutor detaliczny, odbierający towar wprost od plantatora, np. w opakowaniach zbiorczych, a nie w postaci paleto-wych jednostek ładunkowych wymaganych w obrocie wielkotowarowym. Ze względu na lokalny charakter podobnych przypadków, nie są one rozważane, bowiem jeden z przyjętych celów Projektu stanowi wzrost opłacalnego eksportu.

Należy jednak pokreślić, że wobec skali krajowego/lokalnego obrotu świeżymi owocami i warzywami problem złych warunków fitosanitarnych związanych ze stosowaniem niewłaściwych opakowań, może być rozwiązany za pomocą systemu wspomagania doboru opakowań – zagad-nienie to jednak wybiega poza ramy niniejszego artykułu.

Wpływ na rynkowy obrót świeżymi owocami i warzywami także mają producenci materiałów opakowaniowych i opakowań. Rysunek 2 stanowi ilustrację układu występujących relacji pomiędzy tą grupą producentów a pozostałymi uczestnikami obrotu rynkowego żywnością pakowaną.

Podobnie jak w przypadku obrotu rynkowego świeżymi owocami i warzywami, układ relacji pomiędzy uczestnikami tego obrotu a producentami materiałów opakowaniowych i opakowań jest określany przez strategię rynkową partnerów. Np. szczególne znaczenie dla rynkowej konkurencyjności użytkowników opakowań⁵⁾ z tektury⁶⁾ falistej czy litej ma odległość dzieląca producenta opakowań od ich odbiorcy. Z doświadczenia zachodnich producentów opakowań jej największa wartość, ze względu na racjonalność ekonomiczną określaną przez koszty logistyki opakowań, jest rzędu 500 – 600 km.

Rysunek 2. Układ relacji producentów materiałów opakowaniowych i opakowań z odbiorcami

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: A. Hejduk, B. Grabowska, A. Sołtan, Raport końcowy Centralnego Ośrodka Badawczo-Rozwojowego Opakowań z realizacji programu badawczego E! 2922 SHOPPING BASKET, Warszawa 2005

Złożoność uwarunkowań prowadzonej działalności gospodarczej przez uczestników obrotu rynkowego świeżymi owocami i warzywami, zwłaszcza w przypadku wielkotowarowego obrotu o międzynarodowej skali, wymaga od uczestników miarodajnej analizy kosztów i warunków działalności gospodarczej. Żaden z uczestników tego obrotu nie może ignorować właściwości opakowań, w których oferowany jest tak nietrwały i delikatny towar jak świeże owoce i warzywa. Praktycznie oznacza to, że przedsiębiorca w wyborze towaru preferuje (często robi to intuicyjnie) opakowanie, którego użytkowanie wnosi jak największą wartość dodaną towaru.

Każda z firm, pokazanych na rysunkach 1 i 2, funkcjonuje w określonych uwarunkowaniach generowanych przez ich otoczenie – klasyczną systematykę przedstawiono na rysunku 3.

Uwarunkowania w obszarze otoczenia dalszego, to jest prawnego i międzynarodowego są kreowane przez szereg wymogów opakowaniowych na kolejnych szczeblach (międzynarodowym, unijnym, narodowym i regionalnym) – znajduje to z kolei swoje odbicie w otoczeniu ekonomicznym każdego z uczestników łancucha dystrybucji w europejskim obrocie rynkowym świeżymi owocami i warzywami oraz w kształtowaniu ich otoczenia bliższego.

W przypadku polskich świeżych owoców i warzyw należy przede wszystkim przełamać barierę wynikającą ze stosowania niewłaściwych opakowań, które nie spełniają formalnych wymogów określanych przez otoczenia prawne i międzynarodowe określone na szczeblu UE. Od spełniania tego warunku zależy bowiem wzrost udziału polskich produktów ogrodniczych w europejskim wielkotowarowym obrocie rynkowym i efektywniejsze zagospodarowania krajowego ogrodniczego potencjału produkcyjnego.

Rysunek 3. Rynkowe otoczenie bliższe i dalsze określają kształt i formę działalności gospodarczej przedsiębiorstwa – na przkładzie producenta żywności pakowanej (świeżych owoców/warzyw)

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: C.W.Hill, G.R.Jones, Strategic Management Theory – An Integrated Approach, Houghton Mifflin Company, Boston 1989.

6. Koncepcja systemu wspomagania doboru opakowań

Przedstawione realia i problemy polskiego ogrodnictwa oraz nieprzystosowana do potrzeb wspólczesnego wielkotowarowego obrotu infrastruktura dla prawidłowego pakowania świeżych owoców i warzyw są argumentami przemawiającymi za opracowanianiem i uruchomieniem systemu wspomagania doboru opakowań.

Niezbędnym jest więc systemowe wspieranie doboru opakowań świeżych owoców i warzyw pro-dukowanych w Polsce.

Takie wsparcie w postaci ogólnodostępnego poprzez Internet systemu powinno być efektywnym czynnikiem stymulującym wzrost eksportu, który pośrednio jest też czynnikiem regionalnego wzrostu gospodarczego.

Jednocześnie wyłania się druga rola systemu, polegająca na inicjowaniu kanałów przepływu informacji pomiędzy potencjalnymi partnerami w pierwszym etapie obrotu rynkowego, kiedy to zaczyna funkcjonować łańcuch dystrybucji i gdzie znaczącą pozycję zajmują producenci oraz podmioty pakujący świeże owoce/warzywa (najlepiej bezpośrednio po zbiorze) jak i wielkotowarowi odbiorcy towaru. Naturalnym partnerem jest trzecia grupa, to jest producenci i/lub dostawcy opakowań.

Przepływ informacji na tym etapie ma kluczowe znaczenie dla sprawnej organizacji przygotowania i spedycji nietrwałych oraz podatnych na uszkodzenia produktów, bowiem od tego zależy ochrona jakości towaru w łańcuchu dystrybucji od plantora do konsumenta, jak i bezpieczeństwo tego konsumenta.

System funkcjonujący w oparciu o opisane powyżej zasady będzie więc wspierał organizację przy-gotowania jednostek paletowych pakowanych świeżych produktów ogrodniczych, podstawy wielko-towarowego obrotu hurtowego.

Będzie to znacząca pomoc wobec słabości obecnej infrastruktury organizacyjno-technicznej pakowania świeżych owoców i warzyw w wielkotowarowej skali.

W projekcie założono otwarty dostęp do systemu z myślą o stymulowaniu rozwoju infrastruktury poprzez powstawanie lokalnych grup producenckich oraz podmiotów gospodarczych zajmujących się pośrednictwem pomiędzy drobnymi plantatorami a wielkotowarowymi odbiorcami. Istota tego pośrednictwa będzie polegała między innymi na organizacji dostaw właściwych opakowań i szybkiej ekspedycji paletowych jednostek ładunkowych.

W metodycznej koncepcji systemu wspomagania doboru opakowań jako podstawę przyjęto ocenę wartości dodanej opakowania na podstawie stopnia, w jakim jego cechy i właściwości spełniają obowiązujące formalne wymogi w obszarach określonych rynkowych czynników opakowania oraz atrybutów tych czynników. Takie przykładowe rynkowe czynniki opakowania i atrybuty pokazano w tablicy 3.

Tablica 3 Rynkowe czynniki opakowań oraz ich atrybuty – cechy i właściwości opakowania

Źródło: Opracowanie własne

Koncepcja funkcjonalna systemu wspomagania doboru opakowania przez potencjalnych użytkow-ników jest rezultatem przyjętej metodyki.

I tak w przypadku podmiotu dobierającego opakowanie, wymagane będzie podanie danych wejścio-wych, potrzebnych w doborze najbardziej odpowiedniego opakowania. Informacje podawane przez użytkownika systemu w trybie on-line (za pomocą stosownego formularza) będą dotyczyły;

• rodzaju owoców lub warzyw,

• rodzaju poszukiwanych opakowań (jednostkowego, zbiorczego z wyposażeniem, transportowego),

• szczególnych wymagań opakowaniowych,

• sposobu formowania jednostek ładunkowych,

• wybranych wymogów logistycznych.

Przez dobierającego opakowanie rozumie się plantatora/konfekcjonera świeżych owoców/warzyw lub wielkotowarowego odbiorcę pakowanych produktów ogrodniczych.

Z kolei producent/dostawca opakowań publikując poprzez system ofertę powinien w ramach zalecanej opcji systemowej wypełniać stosowny formularz, na podstawie którego automatycznie będzie oceniana wartość dodana opakowania.

Następnie na jej podstawie także będzie automatycznie przygotowywany raport (opatrywany stosownymi komentarzami) z rankingiem dostępnych poprzez system aktualnych ofert opako-waniowych, dobieranych zgodnie ze specyfikacją zapytania zgłaszanego systemowi w trybie on-line przez np. pakującego.

Dostęp do raportów będą posiadali wyłącznie potencjalni użytkownicy opakowań, mający w syste-mie status plantatora/konfekcjonera/odbiorcy wielkotowarowego.

W tablicy 4 pokazano proponowany zakres i formę kontaktów użytkownik-system dla trzech przykładowych grup użytkowników systemu.

Tablica 4 Zakres i forma kontaktów użytkownik-system

Poniżej przedstawiono założenia systemu wspomagania doboru opakowań:

• system będzie wdrożony w postaci wortalu a jego zasoby będą dostępne użytkownikom bez ograniczeń czasowych i przy racjonalnych opłatach,

• przyjmuje się zasadę bezpiecznego użytkowania systemu i ochronę danych użytkowników systemu celem niedopuszczenia do powstawania niepożądanej konkurencji w grupach użytkow-ników systemu, jaka może zaistnieć w wyniku nieograniczonej jawności danych teleadresowych podawanych w ofertach bądź zapytaniach ofertowych,

• system będzie udostępiany zainteresowanym przedsiębiorcom z UE bez ograniczeń,

• informacje o formalnych oraz szczególnych wymogach opakowaniowych będą aktualizowane,

• użytkownik systemu będzie miał dostęp do raportów o doborze opakowań, włącznie z rankingiem publikowanych ofert opakowaniowych,

• poprzez publikowanie ofert i zapytań ofertowych system będzie inicjował powstawanie kanałów przepływu informacji pomiędzy użytkownikami systemu należących do różnych grup, w więc potencjalnych partnerów biznesowych w obrocie rynkowym,

• system umożliwi wspomaganie realizacji ustawicznych zdalnych szkoleń, mających np. na celu wspieranie procesów powstawania lokalnych grup producenckich zdolnych do uczestniczenia w wielkotowarowym obrocie świeżymi produktami ogrodniczymi,

• dane gromadzone przez system (na podstawie publikowanych ogłoszeń, częstotliwości kontaków internetowych oraz rozkładu geograficznego adresów internetowych użytkowników) będą prze-twarzane na potrzeby badań rynkowych, w tym związanych z ulepszaniem/optymalizacją opa-kowań owoców i warzyw oraz wykorzystaniem regionalnego/lokalnego potencjału ogrodniczego na potrzeby stymulowania i zarządzania rozwojem gospodarczym na szczeblu regionów/po-wiatów/gmin,

• na podstawie danych gromadzonych przez system będą prowadzone badania nad korelacją aktywności systemu z oficjalnie publikowanymi danymi dotyczącymi wzrostu wielkotowarowego obrotu (w tym eksportu) oraz rozwoju ekonomicznego regionów.

Podsumowanie

W artykule przedstawiono przyczyny niepełnego wykorzystania potencjału produkcyjnego polskiej branży ogrodniczej. Jako podstawowe źródło bariery wzrostu eksportu zidentyfikowano stosowanie w ograniczonym zakresie właściwych opakowań świeżych owoców i warzyw. Efektem tego jest niedostosowanie do wymogów globalnego obrotu wielkotowarowego większości pakowanych polskich świeżych owoców i warzyw.

W artykule wykazano konieczność opracowania i wdrożenia systemu wspierania doboru opakowań świeżych owoców i warzyw poprzez Internet przy równoczesnym inicjowaniu kanałów przepływu informacji pomiędzy uczestnikami obrotu rynkowego świeżymi produktami ogrodniczymi i producentami opakowań. System będzie więc także służył organizacji przygotowania prawidłowo pakowanych polskich świeżych produktów ogrodniczych - akceptowanych w międzynarodowym obrocie rynkowym.

Oczekuje się że uruchomienie systemu wspomagania doboru opakowań, planowane z końcem I półrocza 2009, przyczyni się do wzrostu eksportu polskich świeżych owoców i warzyw i pozwoli stopniowo poprawiać sytuację polskiego ogrodnictwa, co z kolei przyczyni się do polepszania sytuacji gospodarczej w regionach o tradycjach ogrodniczych.

Oczekiwanym efektem będzie także stymulowanie rozwoju krajowej produkcji nowoczesnych opakowań świeżych owoców i warzyw.

1. Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Opakowań w Warszawie
2. Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie
3. GUS, Warszawa, 2005, Charakterystyka gospodarstw rolnych w 2005 roku
4. Raport, Polityka, Nr 32 (2004), 7 sierpień 2004
5. ze względu na koszt opakowania
6. w światowym obrocie rynkowym ponad 60% opakowań jednostkowych, zbiorczych i transportowych jest wykonywane z papieru, kartonu, tektury falistej i tektury litej oraz z ich kombinacji