INTERNETOWY SYSTEM ZAPEWNIENIA NOWOCZESNYCH OPAKOWAŃ W BRANŻY OGRODNICZEJ

    Właściwe pakowanie żywności, to podstawowy warunek zapewnienia wysokiej jakości wyrobów spożywczych i uniknięcia strat towarowych. Opakowania świeżych owoców i warzyw, ze względu na nietrwały i delikatny charakter tych produktów, należy dobierać bardzo starannie, uwzględniając unijne standardy jakości handlowej, jak również krajowe i międzynarodowe przepisy w zakresie pakowania owoców i warzyw oraz specyficzne wymagania odbiorców. Rosnąca konkurencja ze strony importowanych produktów ogrodniczych, jak również coraz wyższe wymagania jakościowe konsumentów skłaniają krajowych dostawców świeżych owoców i warzyw do doskonalenia technik pakowania i prezentacji produktów ogrodniczych. Unowocześnienie systemu pakowania owoców i warzyw – to ważny czynnik w obrocie owocami i warzywami w Polsce.

Rynek ogrodniczy.

    W ostatnich latach zmieniła się sytuacja w polskim ogrodnictwie. Wzrosły koszty produkcji owoców i warzyw. Deficyt pracowników sezonowych niezbędnych do zbioru jest coraz większy i ogranicza produkcję niektórych pracochłonnych gatunków owoców np. truskawek i malin. Tempo wzrostu eksportu świeżych owoców i warzyw w ostatnich latach obniżyło się mimo integracji z UE i zniesienia celnych ograniczeń na produkty ogrodnicze eksportowane z Polski na wymagające, ale bardzo atrakcyjne rynki państw Europy Zachodniej. Sprzedaż i spożycie owoców i warzyw z produkcji krajowej na rynku wewnętrznym wolno, ale systematycznie spada. Spożycie świeżych owoców produkowanych w naszym kraju w 2002 roku wynosiło wg badań bilansów rodzinnych GUS ok. 37 kg/M, w 2005 roku spadło do ponad 34 kg/M o 7%. W 2006 mimo wysokich zbiorów spożycie owoców z produkcji krajowej obniżyło się do ok. 31% o dalsze 11% w porównaniu do roku 2005 i aż o 17 % w porównaniu do 2002. Rośnie import, sprzedaż i spożycie owoców i warzyw świeżych z importu. Owoce i warzywa importowane nie są w porównaniu do produkowanych w naszym kraju tańsze czy smaczniejsze, są natomiast wysortowane i zapakowane w atrakcyjne opakowania. Konkurenci na europejskim rynku owoców i warzyw ciągle doskonalą systemy pakowania owoców i warzyw. Opakowanie na nowoczesnym rynku ma ,,sprzedawać" towar i dlatego nawet kolor opakowania jest specjalnie (na podstawie odpowiednich badań) dobierany do koloru i gatunku owoców. Konsument w dużym supermarkecie podejmie decyzje o zakupie owoców i warzyw, najczęściej na podstawie wyglądu opakowania, a nie oceny i walorów smakowych jego zawartości.
    Przygotowanie i sprzedaż świeżych owoców i warzy w warunkach wymagającego rynku sprawia znaczne trudności. Rynek staje się coraz bardziej podzielony i zróżnicowany i wymaga przede wszystkim nowoczesnej i sprawnej organizacji. Z tego powodu przed producentami i odbiorcami produktów ogrodniczych stoją bardzo ważne zadania, polegające na zbudowaniu nowoczesnego rynku, a więc dostosowaniu jakości produktów i ich opakowań do określonych wymagań, a także rozbudowy całej infrastruktury obrotu związanej z pakowaniem, logistyką transportu, przechowywaniem i samą sprzedażą.
    Obecnie zasady handlu owocami i warzywami w UE są wspólne czyli, takie same we wszystkich krajach UE. Kraje ,,starej” UE-12-nastki, a następnie 15-stki, w których Wspólna Polityka Rolna finansowana jest z budżetu Brukseli i obejmuje organizacje oraz techniczne wyposażenie rynku ogrodniczego, mają nad Polską i innymi krajami, które do UE przystąpiły po 2004 roku, olbrzymią przewagę. Kraje te przez długie lata, od początku lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku organizowały rynek ogrodniczy. Polityka rolna Unii Europejskiej poprzez duże dotacje finansowe spowodowała też, że rynek ogrodniczy tych państw jest bardzo dobrze wyposażony technicznie. Nasze opóźnienia w tej dziedzinie są bardzo duże i musimy je nadrabiać. Obecnie w UE działa około 1.400 organizacji producentów owoców i warzyw. Udział organizacji producentów w całkowitej sprzedaży na unijnym rynku wynosi ok. 40%, ale w niektórych krajach takich jak Belgia i Holandia ogrodnicy za pośrednictwem grup i organizacji producentów sprzedają ponad 90% swoich produktów. Dla porównania w Polsce przez formalnie zarejestrowane (zgodnie z prawem UE o organizacji rynku owoców i warzyw) grupy i organizacje producentów sprzedawane jest około 5% owoców i warzyw. Wszystkie grupy założone głównie przez producentów owoców i warzyw, przede wszystkim firmy rodzinne i marketingowe, które obecnie działają na rynku owoców i warzyw w Polsce, nie chcą lub nie mogą spełnić wymogów prawodawstwa UE. Aby jednak otrzymać pełną pomoc z budżetu UE, realizują około 21% hurtowego obrotu owocami i warzywami. W Polsce potrzebna jest znacząca liczba silnych, prężnych grup, które przejmą 45-55% obrotów na rynku i będą skutecznie zarządzać rynkiem również w dziedzinie opakowań.

Rola opakowania.

    Szczególne znaczenie w obrocie produktami nie tylko ogrodniczymi, mają opakowania, które przesądzają o wielkości sprzedaży. Dlatego dobór opakowań trzeba traktować na równi z osiągnięciem produkcji wysokiej jakości. Rola opakowań produktów ogrodniczych wydaje się nadal nie doceniana. Odpowiednio zaprezentowany produkt, którego opakowanie jest integralną częścią, kształtuje popyt, zastępuje sprzedawcę, wzbudza zainteresowanie. Jeżeli nie kojarzy się z producentem lub dystrybutorem – utrudnia sprzedaż.
    Opakowania świeżych owoców i warzyw mają istotne znaczenie w całym cyklu obrotu, począwszy od producenta do ostatecznego odbiorcy konsumenta. Użycie niewłaściwych opakowań, może spowodować, np. uszkodzenie mechaniczne lub utratę świeżości produktów. Szacowana w ostatnich dwóch latach wartość strat w obrocie polskimi świeżymi owocami i warzywami sięga około 1 mld zł rocznie. Z powodu dotychczasowych nieprawidłowości pakowania, część plonów nawet wysokiej jakości sprzedaje się na mało atrakcyjnych rynkach państw Europy wschodniej i środkowej po znacznie niższych cenach. Ta sytuacja wymaga radykalnej zmiany – chodzi o usunięcie bariery rozwoju eksportu świeżych owoców i warzyw przez dostęp do opakowań, spełniających wymagania krajowe i międzynarodowe. Ułatwi to koordynację współdziałania producentów opakowań z ich użytkownikami, np. plantatora i odbiorcy pakowanego towaru, dystrybutora hurtowego, sieci handlowej czy eksportera. Potrzebne jest też zapewnienie przepływu informacji pomiędzy potencjalnymi partnerami, dobór i zakup prawidłowych opakowań. Konieczny jest również rozwój systemu informacyjnego i organizacyjnego wsparcia odbioru prawidłowo pakowanych świeżych owoców i warzyw (w formie paletowych jednostek ładunkowych), bezpośrednio od lokalnych średnich i małych plantatorów, zorganizowanych np. w grupy producentów.

Internetowy system wsparcia doboru opakowań – „e-hortipak-cobro.eu”

    Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy podjął w latach 2007-2011 realizację Projektu PL-0015 pt. „Opakowanie jako czynnik gospodarczego rozwoju regionu i poprawy ochrony zasobów naturalnych” wspierany środkami finansowymi Norweskiego Mechanizmu Finansowego, którego celem jest realna pomoc w rozwiązaniu problemu wdrożania nowoczesnych systemów opakowań na rynku świeżych owoców i warzyw w Polsce. Podstawowym założeniem projektu jest wsparcie rozwoju polskiego ogrodnictwa i wzrostu eksportu świeżych owoców i warzyw oraz zmniejszenie strat towarowych. Użytkownikami tego systemu będą polscy producenci oraz krajowi i zagraniczni odbiorcy tych produktów.
    Projekt ma za zadanie uruchomienie internetowego systemu, pomocnego dla plantatorów, konfekcjonerów, w tym eksporterów owoców i warzyw. Vortal będzie wspomagał uczestników obrotu towarowego i łańcucha dystrybucji pakowanych świeżych owoców/warzyw, a więc:

• producentów materiałów opakowaniowych i wytwórców opakowań,

• plantatorów, grup producenckich, pośredników,
• odbiorców wielkotowarowych partii pakowanych świeżych owoców lub warzyw.

Vortal pozwoli przede wszystkim przełamać barierę wzrostu eksportu polskich świeżych owoców i warzyw. Umożliwi bowiem nie tylko dobór wymaganych opakowań, ale i wsparcie organizacyjne łańcucha obrotu rynkowego w najsłabszym ogniwach, tj. nawiązywania kontaktów plantatorów z producentami opakowań i odbiorcami owoców i warzyw.

We wspomnianym projekcie przewidziano:

1. Badania doboru opakowań do świeżych produktów ogrodniczych, zgodnie z wymaganiami jakościowymi świeżych owoców i warzyw, przepisami bezpieczeństwa, ochrony zdrowia i środowiska, logistyki i innymi,

2. Wdrożenie w obrocie rynkowym internetowego systemu wspomagania doboru opakowań, który przyczyni się do prawidłowego pakowanych świeżych owoców i warzyw,

3. Usprawnienie przepływu informacji pomiędzy uczestnikami krajowego i międzynarodowego łańcucha dystrybucji pakowanych polskich świeżych owoców i warzyw,

4. Określenie wpływu wprowadzenia ulepszonych opakowań świeżych owoców i warzyw w aspekcie rozwoju regionalnej/lokalnej bazy ogrodniczej, rozwoju gospodarczego regionu, poprawy ochrony środowiska i zasobów naturalnych.

Oczekuje się, że realizacja projektu, w regionach objętych oddziaływaniem internetowego systemu doboru opakowań przyczyni się do:

1. poprawy jakości krajowych świeżych owoców i warzyw i tym samym zwiększenia się: konkurencyjności tych produktów na rynkach europejskich, popytu, obrotu towarowego i rentowność produkcji,

2. obniżenia ryzyka handlowego w obrocie owocami i warzywami wskutek wprowadzenia odpowiednich opakowań,

3. systemowego wspomagania doboru opakowań, polegającego na.:

• udostępnieniu doradztwa (w tym w formie raportów); jakie produkty, w jakie opakowania i jak pakować oraz jakie są wymogi opakowaniowe odbiorcy/kraju odbiorcy,

• udostępnianiu użytkownikom systemu danych teleadresowych innych użytkowników systemu (potencjalnych partnerów biznesowych) i stymulowaniu/rozwijaniu współpracy, np. użytkowników opakowań z dostawcami materiałów opakowaniowych i opakowań etc.,

• poprawieniu dostępności rynkowej opakowań, dotyczy to zwłaszcza producentów owoców i warzyw, będących pierwszymi użytkownikami opakowań w łańcuchu dystrybucji,

4. wzrostu popytu na opakowania odpowiadające krajowym i zagranicznym standardom obrotu towarowego

5. wzrostu zatrudnienia wskutek rozwoju działalności gospodarczej w branży ogrodniczej i w sektorze opakowań,

6. poprawy sytuacji ekonomiczno-gospodarczej regionów lub subregionów, o dużej produkcji ogrodniczej,

7. wzrostu efektywności ekonomicznej oraz ekologicznej wykorzystania powierzchni upraw ogrodniczych,

8. racjonalizacji obciążenia zasobów naturalnych (ekosystemów ogrodniczych) i poprawianie stanu przyległego do nich środowiska naturalnego.

Rekapitulując: internetowy system danych zapewni: użytkownikowi niezbędne informacje dotyczące doboru właściwego opakowania na potrzeby obrotu wielkotowarowego zarówno w kraju, jak i za granicą. Znajdą się tam zasady doboru opakowań, ich typy, informacje o przydatności do obrotu oraz oferty lub kontakt (internetowe linki) do producentów opakowań – potencjalnych użytkowników systemu. Zależnie od rodzaju prowadzonej działalności gospodarczej i zapotrzebowania, użytkownik systemu znajdzie oferty sprzedaży bądź zakupu owoców i warzyw.
    Biorąc pod uwagę efekty w skali regionalnej i lokalnej (powiat, gmina), oczekuje się między innymi wzrostu zainteresowania małych i średnich plantatorów tworzeniem grup producentów i innych form skutecznej organizacji produkcji i nowoczesnego obrotu owocami i warzywami. Ich działalność gospodarcza wspomagana zintegrowanym systemem doboru opakowań skuteczniej sprosta wymaganiom obrotu wielkotowarowego i umocni je kapitałowo, umożliwiając rozwój produkcji ogrodniczej. Odzwierciedleniem tego powinien być wzrost gospodarczo-ekonomiczny rejonów o duże koncentracji produkcji owoców i warzyw.
    Rozwój produkcji ogrodniczej pociągnie za sobą zwiększenie podaży świeżych owoców i warzyw na potrzeby rynku wewnętrznego i eksportu. Zwiększy się popyt na nowoczesne opakowania, w tym ekologiczne, produkowane z tektur. Odpowiednie pakowanie świeżych owoców i warzyw jest nieodzownym warunkiem zmniejszania strat towarowych, co przekłada się na racjonalne wykorzystanie zasobów naturalnych, a dzięki poprawie kultury ogrodniczej powinno służyć ograniczeniu zanieczyszczenia środowiska naturalnego.

Mając na uwadze udoskonalenie opakowań, konieczne jest wyeliminowanie ze sprzedaży detalicznej skrzynek i łubianek drewnianych. W miejsce tych opakowań należy wprowadzać w eksporcie oraz w obrocie krajowym opakowania lekkie, praktyczne, efektowne, wykonane z materiałów drewnopochodnych, np. z tektury falistej lub litej, z drewna pocienionego lub z tworzyw sztucznych. Szczególnie korzystne są skrzynki niskie typu platon, odznaczające się prostą konstrukcją i estetycznym wyglądem, opatrzone kolorowym nadrukiem lub etykietą.

Służą one do układania produktów luzem w jednej lub dwu warstwach, albo są wykorzystywane jako opakowanie zbiorcze dla opakowań jednostkowych. Umieszczone warzywa lub owoce w takich opakowaniach (luzem lub w małych porcjach) doskonale się prezentują, dobrze i dłużej zachowują dobrą świeżość	.

Pożądane jest stosowanie co najmniej kilku rodzajów tego typu opakowań przeznaczonych, np. do owoców jagodowych, ziarnkowych, pomidorów, warzyw naciowych i kalafiorów.

Ze względu na preferowanie przez konsumentów opakowań jednostkowych należy upowszechnić różne kolorowe pudełka o pojemności 0,25-1,0 kg wykonane z masy papierniczej lub z tworzyw sztucznych.

Dobrym sposobem jest także pakowanie produktów tzw. owinięcia (tacka + folia). Do pakowania owoców ziarnkowych, pomidorów, warzyw korzeniowych oraz pieczarek poleca się także woreczki foliowe z nadrukiem i tacki owijane folią.

    Częściej niż dotychczas należałoby wykorzystywać tzw. materiały wyścielające, zapewniające dobrą jakość produktów oraz zwiększające estetykę opakowania.
    Przed producentami opakowań i materiałów opakowaniowych stoją ważne zadania dostosowania swojej produkcji do zmieniających się potrzeb rynku ogrodniczego.

Opis ilustracji:

1. Kolorowe opakowania  tekturowe dobrze prezentują zapakowane produkty.

2. Prawidłowy sposób pakowania owoców miękkich przeznaczonych do sprzedaży detalicznej.

3. Pomidory w pudełku prezentują się efektownie i gwarantują dobrą ich jakość.

4. Pakowanie w tzw. owinięcia (produkty ułożone na tacce i owinięte folią) gwarancją ich dobrej jakości

1. Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Opakowań w Warszawie

2. Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie