Ostatnia modyfikacja 02.04.2008

Tadeusz Cąderek )

Jan Świetlik²⁾

 

Zmiany zachodzące na rynkach świeżych owoców i warzyw wymagają od plantatorów ciągłego pogłębiania wiedzy i doskonalenia technologii upraw, gdyż są to podstawowe czynniki procesów podnoszenia jakości produktów ogrodniczych. Nowoczesna agrotechnika i lepsza organizacja gospodarstw przyczyniają się do powstawania nowych odmian produktów o wyższych walorach smakowych i lepszych właściwościach, co może stanowić o ich sukcesie rynkowym. Produkcja wysokiej jakości owoców i warzyw nie przesądza o sukcesie ekonomicznym plantatora. Rzeczywistość rynkowa jest złożona - zbyt świeżych produktów ogrodniczych wymaga odpowiedniego przygotowania towaru oraz prawidłowego i atrakcyjnego opakowania, zgodnie z oczekiwaniami potencjalnych konsumentów oraz wymogami odbiorców hurtowych. Najważniejszą rolę w obrocie owocami i warzywami pełni podaż rynkowa, której poziom wynika nie tylko z wielkości produkcji ogrodniczej, ale zależy również od losowych czynników klimatycznych oraz organizacji rynku ogrodniczego.

Obecnie droga polskich świeżych produktów ogrodniczych - od plantatora do polskiego lub zagranicznego konsumenta - prowadzi w coraz większym stopniu przez wielkotowarowych odbiorców - sieci handlowe, dysponujących detalicznymi sklepami wielko powierzchniowymi (super- i hipermarkety). Globalny zasięg działalności sieci handlowych w połączeniu z ich podstawową cechą działalności gospodarczej, polegającą na sprzężeniu obrotu (handlu) hurtowego z obrotem (handlem) detalicznym, pozwala im także wprowadzać na krajowy rynek szeroką gamę importowanych produktów ogrodniczych. Stąd i oferta handlowa sieci jest bardzo urozmaicona, a pozorny „przesyt” produktów na półkach sprawia, że konsument ma wrażenie „nieograniczonych” możliwości wyboru. Za tym idą rosnące oczekiwania konsumentów wobec krajowych produktów ogrodniczych. Dlatego krajowi plantatorzy muszą szybko reagować na oczekiwania konsumentów, których spełnienie zależy od rynkowej dostępności świeżego krajowego produktu, którego jakość jest chroniona przez prawidłowe opakowanie.

Dla polskiego plantatora ważnym czynnikiem ekonomicznym jest sprzedaż eksportowa, wymaga ona jednak odpowiedniej organizacji i sposobu przygotowania towaru, zgodnie z wymaganiami zagranicznych odbiorców. Wobec przedstawionej rzeczywistości polskiej branży ogrodniczej należy postawić pytanie: „czy dominujący w kraju mali oraz średni plantatorzy są w stanie sprostać wymaganiom stawianym przez zagraniczny i w coraz większym stopniu krajowy obrót świeżymi warzywami i owocami”?

Niestety, patrząc na dane statystyczne, odpowiedź jest negatywna.

Ostatnie badania GUS prowadzone zgodnie z metodami obowiązującymi w Unii Europejskiej wykazały, że w Polsce w 2007 r było około 150,0 tys. gospodarstw specjalizujących w produkcji owoców i warzyw. Średnia powierzchnia użytków rolnych w jednym gospodarstwie wynosiła tylko 3,2 ha , przy średniej dla całego kraju 5,96 ha UR. Należy jednak dodać, że około 30,0 tys. gospodarstw specjalizujących się w produkcji owoców i warzyw miało powierzchnie większą niż 5 ha. Te 30 tys. dużych, specjalistycznych gospodarstw ogrodniczych posiadając około 60% potencjału produkcyjnego zapewniało około 65% towarowej produkcji owoców i warzyw. Mimo tych pozytywnych przemian w strukturze agrarnej naszych gospodarstw ogrodniczych nie są one w stanie podobnie jak w najbardziej rozwiniętych państwach UE samodzielnie prowadzić eksport i zapewniać zaopatrzenie sklepów wielkich sieci handlowych.

Jak więc rozwiązane jest to w tych krajach, gdzie branża ogrodnicza jest w stanie sprostać wyzwaniom współczesnego rynku świeżych owoców i warzyw, tym bardziej, że przeciętny europejski konsument jest świadom znaczenia udziału świeżych owoców i warzyw w zdrowej diecie i jest gotów jej przestrzegać. W państwach UE o rozwiniętym ogrodnictwie i nowoczesnej organizacji rynku partnerami wielkotowarowych odbiorców są organizacje producenckie (grupy producenckie, spółdzielnie oraz związki producentów). Zajmują się one nie tylko zbytem prawidłowo pakowanych świeżych produktów ogrodniczych, zabezpieczając przy tym interesy ekonomiczne swoich członków. Grupy producenckie także dbają o rozwój nowoczesnej infrastruktury zaplecza produkcyjnego (chłodnie-przechowalnie, pakownie itd.) i prowadzą akcje promocyjne.

A jak obecnie przedstawia się polska rzeczywistość w handlu ogrodniczym?

W Polsce występuje szereg form detalicznej sprzedaży świeżych owoców i warzyw:

- targowiska,

- sklepy ogólnospożywcze,

- specjalistyczne sklepy owocowo–warzywne,

- wielko powierzchniowe sklepy sieci handlowych (TESCO, GEANT,

LECLERC, AUCHAN, LIDL, itd.).

Należy podkreślić, że polscy konsumenci, mieszkańcy miast, a zwłaszcza aglomeracji miejskich, coraz częściej robią zakupy właśnie w sklepach wielkopowierzchniowych. Wynika to ze specyfiki sieci handlowych, które klientom oferują możliwość zakupu wielu różnych towarów „za jednym zamachem”, a świeże owocowe i warzywa stanowią jedną z wielu pozycji w koszyku klienta. W 2006 roku było w Polsce ponad 145 tys. sklepów z artykułami żywnościowymi, w tym przeszło 82% ogólnospożywczych [2]. Znaczącą pozycję stanowiły sklepy wielko powierzchniowe. Według danych AC Nielsen liczba sklepów wielko powierzchniowych w latach 2000–2006 wzrosła blisko o 100% (osiągając poziom 3.200 supermarketów i 220 hipermarketów). Tymczasem liczba sklepów o powierzchni do 50 m2 (było ich najwięcej - ponad 70 tys.) wzrosła jedynie o 2,5 %, przy łącznej liczbie sklepów mało powierzchniowych i średnio powierzchniowych rzędu 110 tysięcy. Z danych szacunkowych PMR Consulting [2] (dotyczy 2007 roku) wynika, że udziały w krajowej sprzedaży detalicznej świeżych owoców i warzyw kształtowały się następująco:

- sklepy ogólno-spożywcze – ponad 50% udziału,

- sieci super- i hipermarketów oraz sklepy dyskontowe - około 30 %,

- pozostałe 20% przypadało na sklepy owocowo-warzywne).

Obecnie źródła, w tym [4] (opracowanie dla Komisji Europejskiej), określają udział sieci handlowych (supermarkety i sklepy dyskontowe) w zaopatrzeniu konsumentów w owoce i warzywa w Polsce na poziomie 40%. Te same źródła udział wielkich sieci handlowych w zaopatrzeniu konsumentów w owoce i warzyw świeże oceniają na poziomie ponad 80% w przypadku Hiszpanii, Wielkiej Brytanii, Danii i Finlandii oraz odpowiednio 70% dla Niemiec i Holandii. Pozycja tradycyjnego detalicznego handlu owocami i warzywami w kraju jest wysoka - obrót kształtuje się na poziomie 60% krajowej sprzedaży detalicznej. Jednak prognozy wykazują tendencję spadkową tej formy sprzedaży do poziomu 50%. Udział sklepów wielkopowierzchniowych w sprzedaży detalicznej jest na poziomie 40% i ma zdecydowaną tendencję wzrostową. Dotychczasową dominację tradycyjnych form sprzedaży w Polsce należy tłumaczyć między innymi tym, że do dyspozycji 1 miliona kupujących w Polsce przypadają przeciętnie 72 supermarkety, kiedy np. w Hiszpanii jest to przeciętnie 8,5 hipermarketu i 143 supermarkety [3].

Najprostsza formę dystrybucji stanowią targowiska, na których w małych miastach produkty sprzedają plantatorzy. Ta forma sprzedaży dominuje w niewielkich miejscowościach położonych w rejonach upraw ogrodniczych, co przyczynia się jednak przy stałej przewadze podaży nad popytem do spadku cen, dużych strat towarowych i w rezultacie ograniczenia dochodów producentów.

W większych miastach znaczna część owoców i warzyw jest sprzedawana poprzez sklepy i kioski owocowo-warzywne, zaopatrywane przez producentów lub pośredników (hurtownicy i hurtowe rynki rolno-spożywcze). Popularność tej formy sprzedaży wiąże się między innymi z położeniem sklepu w pobliżu miejsca zamieszkania i z wieloletnimi relacjami sprzedawca - klient. Większość produktów jest sprzedawana wprost z opakowań transportowych (kartony i skrzynki). Pakowane luzem produkty ogrodnicze do opakowań transportowych szybko tracą jakość i straty towarowe są znaczne. Koszty handlowe w tej formie sprzedaży są wysokie i to jest między innymi powodem presji wywieranej na plantatorów, i zmuszania ich do obniżania cen sprzedaży produktów. Jednocześnie ceny detaliczne płacone przez konsumentów są w małych sklepach owocowo- warzywnych wysokie, Marże pośredników handlowych są dwu - a nawet trzykrotnie wyższe, niż ceny płacone producentom. Wysokie ceny detaliczne jako wynik wysokich marż handlowych ograniczają wzrost spożycia owoców i warzyw produkowanych w kraju. Często tradycyjne sklepy owocowo-warzywne nie reagują obniżeniem ceny detalicznej na sytuacje bardzo wysokiej podaży określonych gatunków owoców i warzyw kiedy producent nie jest w stanie sprzedać dobrych jakościowo produktów nawet po nieopłacalnych cenach.

Ta forma sprzedaży jest niekonkurencyjna wobec sklepów wielko powierzchniowych, których godziny otwarcia są dłuższe, możliwości różnorodnych zakupów większe, a czas zakupu krótszy. Pomimo niższej jakości oferowanych świeżych produktów ogrodniczych coraz więcej klientów wybiera sklepy wielkopowierzchniowe. W Warszawie około 60% jej mieszkańców kupuje owoce i warzywa w supermarketach, gdy np. w województwie lubelskim jest to przeciętnie 20%. Udział sprzedaży detalicznej poprzez targowiska i przyuliczne stragany odgrywa w dużych miastach coraz mniejszą rolę.

Pakowanie i uszlachetnianie owoców i warzyw

W Polsce klientom detalicznym oferuje się około 95% produktów żywnościowych w opakowaniach jednostkowych (jednostkach porcjowanych). W ocenie autorów artykułu świeże produkty ogrodnicze (owoce i warzywa, w tym młode ziemniaki oraz pieczarki ) należą do grupy towarowej, w której do sprzedaży detalicznej 60% produktów dostarcza się luzem w opakowaniach transportowych. Podczas sprzedaży produkty są ważone i następnie wkładane do opakowań jednostkowych, najczęściej toreb foliowych. Niewielka część krajowych owoców i warzyw oferowana jest w estetycznych opakowaniach jednostkowych. Tę zasadę przyjęły przede wszystkim sklepy wielkopowierzchniowe sieci handlowych oraz niektóre duże sklepy owocowo-warzywne w większych miastach.

Każda zmiana sposobu sprzedaży zmusza producenta do takiego przygotowania owoców i warzyw, aby cieszyły się dużym popytem zarówno na targowisku, w supermarkecie jak i jako towar eksportowy. Dostarczenie do punktu sprzedaży detalicznej jak najlepszej jakości produktów świeżych, nieuszkodzonych i estetycznie opakowanych jest zawsze opłacalne. Atrakcyjne opakowanie powinno przyciągać uwagę klientów, być wygodne, łatwe do przemieszczania, trwałe, a przede wszystkim nieszkodliwe dla zdrowia. Takie są również wymagania marketingu. Jednym z ważniejszych zadań nowoczesnego rynku owocowo-warzywnego jest zwiększenie użyteczności produktów w handlu przez ich odpowiednie posortowanie oraz opakowanie. Zanim owoce i warzywa trafią do sprzedaży poddaje się je uszlachetnianiu tj. sortowaniu, kalibrowaniu, czyszczeniu, myciu, a w końcowej fazie - pakowaniu. Umożliwia to zachowanie w handlu wymaganej jakości tych produktów, przeznaczonych do sprzedaży detalicznej.

W Polsce, podobnie jak na świecie notuje się z roku na rok wzrost podaży uszlachetnianych warzyw i owoców. Przykładem tego jest większość tych produktów sprzedawanych w marketach i dużych sklepach owocowo-warzywnych. Ponadto w sklepach wielko powierzchniowych oferuje się coraz więcej rozdrobnionych, pociętych owoców i warzyw a więc przygotowanych do spożycia tzw. ready to eat lub fresh-cut-convenience (wygoda-świeże-cięte), w jednym zamkniętym opakowaniu, niekiedy podzielonym wewnątrz. Tych produktów przybywa także w naszych sklepach. Według danych amerykańskich, sprzedaż produktów gotowych do spożycia stanowi około 10% ogółu oferowanych owoców i warzyw. Z tej formy zakupów korzystają nierzadko rodziny, które nie mają czasu na przygotowanie posiłków oraz punkty zbiorowego żywienia. Podobnie w Anglii spotyka się coraz częściej mieszanki sałatek, dodatki do dań obiadowych, pokrojone w kostki warzywa jednorodne bądź mieszane przygotowane do spożycia w różnych opakowaniach, np. na termo formowanych tackach z tworzyw sztucznych lub w pojemnikach z przezroczystym wieczkiem. Przygotowanie produktów do sprzedaży zwiększa konieczność wprowadzenia nowych opakowań dostosowanych do produktów uszlachetnionych.

Polska jest znanym w Europie eksporterem owoców i warzyw mrożonych, koncentratu soku jabłkowego i niektórych innych przetworów owocowo-warzywnych. Jeśli chodzi jednak o eksport owoców i warzyw świeżych, to eksportujemy tylko 14% towarowej produkcji owoców i 9% towarowej produkcji warzyw. Eksport świeżych owoców i warzyw jest obecnie kierowany głównie na mało wymagające rynki państw Europy Wschodniej i Środkowej, do takich państw, jak Rosja, Białoruś, Litwa i Łotwa oraz Czechy i Słowacja. Na wymagający rynek państw starej UE-15 trafia niewielka część naszego eksportu owoców i warzyw świeżych. Przykładem może być eksport jabłek deserowych. W sezonie 2006/07 z Polski wyeksportowano rekordową ilość 516 tys. ton jabłek (22% ich zbiorów), z tego do państw UE-15 tylko 25,5 tys. ton jabłek, 5% ogólnego ich eksportu. Eksport jabłek z Polski dowodzi, że o powodzeniu w handlu zagranicznym, decyduje forma i sposób podania oferowanego produktu, czyli opakowanie. Na jego wartość składa się: ochrona produktu, łatwość dystrybucji, jakość projektu graficznego, estetyka i wygoda użytkownika. Rynek Unii Europejskiej nie przyjmuje produktów słabej jakości, ani w opakowaniach niedostosowanych do norm. Polska jako członek UE musi dostosować przepisy dotyczące jakości opakowań do dyrektyw Unii. Nasze produkty z powodzeniem dorównują zagranicznym, pod warunkiem zapewnienia im atrakcyjnych i funkcjonalnych opakowań. Doceniają to od dawna firmy konkurujące z nami na rynkach zagranicznych, które wprowadzają coraz atrakcyjniejsze opakowania.

Konieczność wprowadzania odpowiednich opakowań jest niezbędna mając na uwadze rozwój krajowego rynku owocowo-warzywnego oraz eksportu. Dlatego rola i zasięg wprowadzania wymaganych przepisami opakowań będą się zwiększać, szczególnie w handlu zagranicznym, zwłaszcza tam, gdzie chodzi o zdobycie nowych rynków zbytu lub umocnienie pozycji w warunkach dużej konkurencji. O powodzeniu transakcji decyduje bowiem coraz częściej forma i sposób prezentacji towaru, czyli – opakowanie.

Handel nowoczesny.

Supermarkety i hipermarkety, sklepy samoobsługowe, w których na dużej powierzchni, oferuje się bogaty asortyment towarów, zalicza są do obiektów nowoczesnego handlu. Sklepy te akceptowane przez klientów są trwałym elementem struktury handlu. Lokalizowane w dużych i śred­nich miastach lub w ich pobliżu. Umożliwiają zakup większych partii produktów i przygotowane są do obsługi dużych grup klientów, oferując kompleksowość towarów.

Właściciele marketów unikają pośredników i zakupują towar bezpośrednio u producentów, prowadzą własną strategię marketingową. Sklepy te przyciągają wystrojem, ekspozycjami stoisk i opakowaniem towarów. Oferowane produkty są świeże, umyte i estetycznie podane. Wielkopowierzchniowe obiekty handlowe będą odgrywały coraz większą rolę w zaopatrzeniu konsumentów w owoce i warzywa. Potrzebują one dużych ilości dobrych jakościowo produktów ogrodniczych, które mogą konkurować z towarami z importu. Właściciele tych obiektów są zainteresowani bezpośrednią współpracą z dostawcami, którzy zapewnią ciągłość dostaw odpowiednio dużych partii towaru, jednolitych jakościowo. Niemałe znaczenie ma zatem właściwe przygotowanie produktów do sprzedaży, w tym opakowanie. Spełnienie tych warunków jest trudne dla niewielkich i średnich indywidualnych producentów, ale możliwe dla grup i organizacji producentów, platform logistycznych zarówno samodzielnych jak i utworzonych przez firmy wielkich sieci handlowych, które dysponują nowoczesnymi obiektami przechowalniczymi oraz nowoczesnymi urządzeniami do sortowania i pakowania.

Od roku w Centralnym Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Opakowań przy wsparciu Norweskiego Mechanizmu Finansowego realizowany jest projekt PL-0015. Polega on na opracowaniu i uruchomieniu w formie internetowego systemu doboru opakowań (Vortal) na potrzeby wytwórców opakowań, ogrodników i handlowców zajmujących się dystrybucją świeżych owoców i warzyw. Potencjalni użytkownicy będą mogli korzystać z systemu przez Internet, bez ograniczeń czasowych bądź terytorialnych do 2011 roku.

Przewiduje się, że wprowadzenie systemu, pozwoli utworzyć stałe doradztwo dla producentów i handlowców oraz rozwinąć współpracę użytkowników opakowań z ich dostawcami. Zapewni to sprawną organizację handlu świeżymi owocami i warzywami, oraz zminimalizuje straty w obrocie. Konsekwencją tego powinien być wzrost popytu na opakowania dostosowane do wymagań krajowych i unijnych. Korzystanie z systemu umożliwi użytkownikowi dostęp do szczegółowych i wielostronnych informacji na temat opakowań wykorzystywanych w obrocie wielkotowarowym zarówno w kraju jak i za granicą. Znajdzie on tam m. in. zasady doboru opakowań oraz oferty ich producentów (także potencjalnych użytkowników systemu), ponadto zależnie od rodzaju prowadzonej działalności gospodarczej, oferty sprzedaży lub zakupu owoców i warzyw.

Należy sądzić, że Vortal będzie wykorzystywany przez: producentów materiałów opakowaniowych i wytwórców opakowań, plantatorów, grupy producenckie, pośredników, odbiorców wielkotowarowych partii pakowanych świeżych owoców lub warzyw. Wynika to z uwarunkowań wolnorynkowej gospodarki wymagające sprawnego przepływu informacji pomiędzy użytkownikami opakowań, znających wymagania swoich odbiorców, a producentami materiałów opakowaniowych i samych opakowań. Pozwoli to przełamać barierę wzrostu eksportu krajowych świeżych owoców i warzyw dzięki możliwości wyboru z oferty odpowiednich opakowań i umocnieniu słabszych dotychczas kontaktów producentów z wytwórcami opakowań i handlowcami. W skali regionalnej i lokalnej (powiat, gmina), może to np. zwiększyć zainteresowanie małych i średnich producentów tworzeniem grup oraz podnoszeniem jakości, poprzez prawidłowe sortowanie i pakowanie owoców i warzyw. Ich działalność gospodarcza wspomagana systemem internetowym skuteczniej sprosta wymaganiom wielkotowarowego obrotu rynkowego i umocni je kapitałowo. Sprzyjając rozwojowi produkcji ogrodniczej, poprzez pozyskanie nowych atrakcyjnych rynków zbytu będzie się to przekładać na wzrost gospodarczo-ekonomiczny i efektywne zatrudnieni rezerw pracowników na wsi i obszarach wiejskich. Wzrost produkcji ogrodniczej pociągnie za sobą większą podaż świeżych owoców i warzyw na rynek krajowy i na eksport. Nasili popyt na nowoczesne opakowania, które muszą być zgodne ze normami UE i zasadami nowoczesnej logistyki. Prawidłowe pakowanie świeżych owoców i warzyw jest warunkiem ograniczenia strat towarowych i w konsekwencji racjonalnego wykorzystania zasobów naturalnych. Przyjmuje się, że efektem wdrożenia opisanego systemu będzie nie tylko wzrost produkcji ogrodniczej, ale przede wszystkim zwiększenie jej opłacalnej sprzedaży na atrakcyjnych rynkach oraz zwiększenie i umocnienie konkurencyjności naszych owoców i warzyw na rynku międzynarodowym. W efekcie nastąpi poprawa stanu gospodarki w województwie mazowieckim i sąsiednich, zwiększenie dochodów gospodarstw ogrodniczych oraz osób pracujących w gospodarstwach i handlowym otoczeniu ogrodnictwa.

1. Góralczyk M.: Jakość produktów spożywczych determinacją konsumpcji – studium przypadku „Problemy jakości”, nr11/2006

2. Kłosiewicz-Górecka U.: Dystrybucja-zmiany w handlu żywnością w Polsce, „Przemysł Spożywczy,” nr 7/2008

3. Niewiadomska J. Handel Hiper- i supermarkety Po europejsku czy po polsku? „Handel”, 7 luty 2007

4. Krajowa strategia dla programów operacyjnych organizacji producentów w Holandii, Opracowanie [materiał powielony] .Ministerstwa Rolnictwa, Przyrody i Jakości Żywności . Holandii Marzec 2008r.